Nhiều phụ nữ mang thai băn khoăn về việc cắt giảm tinh bột để kiểm soát cân nặng hoặc phòng ngừa tiểu đường thai kỳ. Chế độ ăn low-carb và chế độ ăn Địa Trung Hải thường được đặt lên bàn cân so sánh về mức độ an toàn cho thai nhi.
Chế độ ăn Địa Trung Hải hiện được đánh giá là lựa chọn an toàn và phù hợp hơn cho mẹ bầu so với chế độ ăn low-carb [1]. Bằng chứng thử nghiệm trên người mang thai cho thấy chế độ ăn Địa Trung Hải giúp kiểm soát đường huyết hiệu quả, trong khi dữ liệu về độ an toàn của việc cắt giảm mạnh tinh bột hoặc ăn ketogenic ở thai phụ vẫn chưa đầy đủ [1].
Chế độ ăn Địa Trung Hải an toàn hơn low-carb cho mẹ bầu
Chế độ ăn Địa Trung Hải cung cấp nguồn năng lượng ổn định từ carbohydrate phức hợp mà không gây thiếu hụt cơ chất cho thai nhi. Glucose từ người mẹ là cơ chất năng lượng chính phục vụ sự phát triển của thai nhi trong tử cung [2].
Việc theo đuổi chế độ ăn chỉ số đường huyết thấp (low GI) với carbohydrate phức hợp chất lượng cao giúp giảm nhu cầu dùng insulin và giảm nguy cơ thai to [1]. Ngược lại, các tổng quan hệ thống chất lượng cao chứng minh chế độ ăn low-carb không đem lại ưu thế vượt trội nào so với các can thiệp ăn uống khác trong điều trị đái tháo đường thai kỳ [1]. Hiện chưa có đủ dữ liệu khoa học chứng minh tính an toàn của chế độ ăn ketogenic đối với phụ nữ mang thai [1].
Bằng chứng lâm sàng về chế độ ăn Địa Trung Hải trong thai kỳ
Nhiều nghiên cứu lâm sàng xác nhận chế độ ăn Địa Trung Hải mang lại lợi ích rõ rệt cho chuyển hóa của người mẹ. Tuân thủ mô hình ăn Địa Trung Hải trong thai kỳ có liên quan đến việc giảm tỷ lệ mắc đái tháo đường thai kỳ và tăng dung nạp glucose tốt hơn, kể cả ở những phụ nữ không bị đái tháo đường [2]. Mô hình này có thể giảm thiểu nguy cơ rối loạn chức năng tế bào beta và kháng insulin [2].
Phân tích phụ từ nghiên cứu can thiệp St Carlos GDM Prevention Study chỉ ra liệu pháp dinh dưỡng y khoa dựa trên chế độ ăn Địa Trung Hải giúp đưa đường huyết về mức gần bình thường [3]. Kết quả thai kỳ ở nhóm áp dụng chế độ này tương đương với những phụ nữ không mắc đái tháo đường thai kỳ [3].
Rủi ro và hạn chế bằng chứng của chế độ ăn low-carb với mẹ bầu
Chế độ ăn low-carb thiếu bằng chứng thuyết phục về hiệu quả cải thiện sức khỏe thai nhi. Một tổng quan hệ thống năm 2017 ghi nhận các can thiệp ăn low-carb (tinh bột dưới 45% tổng năng lượng) có giảm cân nặng thai kỳ và giảm tỷ lệ mổ lấy thai, nhưng các thử nghiệm lâm sàng đều có chất lượng kém và không đồng nhất [4].
Quan trọng hơn, không có chế độ ăn hạn chế tinh bột nào trong các nghiên cứu trên cho thấy lợi ích cụ thể đối với sức khỏe của trẻ sơ sinh [4]. Khảo sát tại Canada trên 226 phụ nữ mang thai cho thấy tỷ lệ theo đuổi low-carb giảm mạnh từ 4,0% trước thai kỳ xuống còn 0,4% trong thai kỳ [5]. Thai phụ thường từ bỏ các chế độ ăn kiêng khắt khe để đảm bảo sự phát triển tự nhiên của thai nhi [5].
Nghiên cứu chuyển hóa ngoài thai kỳ nói gì về hai chế độ ăn?
Các dữ liệu so sánh trực tiếp giữa low-carb và Địa Trung Hải chủ yếu đến từ nghiên cứu trên người không mang thai. Thử nghiệm DIRECT kéo dài 2 năm trên 322 người trưởng thành béo phì (86% nam giới, tuổi trung bình 52) so sánh chế độ ăn ít chất béo, Địa Trung Hải và low-carb [6]:
- Giảm cân trung bình: Nhóm ít béo giảm 2,9 kg, nhóm Địa Trung Hải giảm 4,4 kg, nhóm low-carb giảm 4,7 kg [6].
- Kiểm soát đường huyết: Trong số 36 người mắc đái tháo đường, chỉ có nhóm Địa Trung Hải ghi nhận mức giảm đường huyết lúc đói vượt trội [2, 7].
- Chuyển hóa lipid: Nhóm low-carb có tỷ lệ người xuất hiện thể ceton trong nước tiểu cao nhất, đồng thời tiêu thụ lượng protein, chất béo và cholesterol cao nhất [6].
- Duy trì dài hạn: Tổng quan năm 2015 cho thấy lợi ích giảm cân ban đầu của low-carb thường suy giảm dần và không còn duy trì sau 12 tháng điều trị [7].
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?
Phụ nữ mang thai không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hà khắc nếu chưa được tư vấn y tế. Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng gồm:
- Phụ nữ được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ hoặc có tiền sử đái tháo đường tuýp 2 [1, 2].
- Mẹ bầu có nguy cơ suy dinh dưỡng thai kỳ hoặc sút cân bất thường [2].
- Phụ nữ có biến chứng thận hoặc rối loạn lipid máu từ trước [6].
- Người đang dùng insulin hoặc thuốc kiểm soát chuyển hóa theo chỉ định [1, 6].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp đầy đủ dữ liệu vi chất dài hạn khi áp dụng low-carb ở mẹ bầu. Mức độ an toàn vi chất giữa việc ăn Địa Trung Hải giàu carb phức so với low-carb chưa được định lượng bằng các xét nghiệm máu chuyên biệt trong thai kỳ [1, 8]. Khoa học vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên chuẩn hóa để so sánh trực tiếp hiệu quả của chế độ ăn Địa Trung Hải với lời khuyên ăn uống thông thường ở phụ nữ mang thai [1].
Chế độ ăn Địa Trung Hải ưu tiên carbohydrate phức hợp là lựa chọn an toàn và bền vững hơn cho phụ nữ mang thai [1]. Mẹ bầu không nên tự ý cắt giảm tinh bột ngặt nghèo để tránh ảnh hưởng đến nguồn năng lượng phát triển của thai nhi [2]. Mọi thay đổi chế độ dinh dưỡng cần được thảo luận kỹ với bác sĩ hoặc chuyên gia y tế trước khi thực hiện [3].






