Nhiều người có thói quen cắt bỏ hoàn toàn cơm trưa và thay bằng các món nhiều mỡ động vật nhằm mục đích giảm cân nhanh. Cách ăn giàu chất béo và cắt giảm tối đa carbohydrate này tương tự nguyên lý của chế độ ăn keto, vốn đang gây nhiều tranh cãi về mặt dinh dưỡng.
Thực tế, việc cắt bỏ tinh bột để ăn nhiều chất béo động vật tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt nhiều vi chất thiết yếu và ảnh hưởng xấu đến tim mạch lẫn chuyển hóa [1], [2]. Các dữ liệu hiện nay chủ yếu đến từ các can thiệp lâm sàng nghiêm ngặt như chế độ ăn ketogenic trong điều trị bệnh, chứ chưa có thử nghiệm riêng trên thói quen tự phát "bỏ cơm ăn thịt mỡ" ở người trưởng thành [1], [2].
Cắt tinh bột làm mất nguồn cung vi chất nào?
Khi loại bỏ hoàn toàn cơm và các loại carbohydrate ra khỏi bữa ăn, bạn đồng thời loại bỏ các nhóm thực phẩm quan trọng như ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, củ quả và trái cây [1]. Đây là những nguồn cung cấp chính các vitamin, khoáng chất, chất chống oxy hóa tự nhiên và hóa chất thực vật (phytochemicals) [1].
Bên cạnh đó, các loại carbohydrate phức hợp này còn chứa chất xơ hòa tan dạng prebiotic giúp nuôi dưỡng hệ vi sinh đường ruột [1]. Việc thiếu hụt các chất này trong thời gian dài có thể gây mất cân bằng hệ tiêu hóa, dù các ảnh hưởng lâu dài trên người giảm cân thông thường vẫn cần thêm nghiên cứu [1].
Nguy cơ thiếu hụt vitamin và khoáng chất qua các nghiên cứu
Nghiên cứu quan sát trên 19 bệnh nhân (độ tuổi trung vị 62 tháng) áp dụng chế độ ăn nhiều mỡ, ít tinh bột (ketogenic) để kiểm soát co giật cho thấy khẩu phần ăn thiếu hụt rất nhiều vi chất [2]. Cụ thể, có tới 76,2% (16/21) vi chất không đạt mức 75% nhu cầu khuyến nghị ở nhóm dùng chế độ ăn keto cổ điển [2]. Trong đó, lượng vitamin B2, vitamin B12, vitamin D, natri, phospho, kẽm và selen bị sụt giảm đáng kể [2].
Các tổng quan y khoa cũng chỉ ra rằng việc hạn chế ăn uống theo chế độ nhiều béo, cắt carb có thể dẫn đến nguy cơ thiếu hụt axit folic (folate), vitamin B12, vitamin D cùng hàng loạt khoáng chất như sắt, kẽm, canxi, natri, magie và phospho [3]. Đặc biệt, tình trạng thiếu hụt vi chất selen nghiêm trọng đã được ghi nhận trong 2 ca lâm sàng trẻ em ăn chế độ giàu chất béo liều cao, dẫn đến biến chứng kéo dài khoảng QT trên điện tâm đồ và bệnh cơ tim nguy hiểm [4].
Gánh nặng mỡ động vật đối với tim mạch và gan
Việc thay cơm bằng các loại thịt mỡ động vật chứa lượng lớn chất béo bão hòa. Chế độ ăn này có thể làm tăng cholesterol toàn phần (TC), tăng men gan và tăng cholesterol xấu (LDL-C) [1], [5]. Trên động vật gặm nhấm, chế độ này đã được mô tả là gây ra tình trạng kháng insulin và bệnh gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) [1].
Mặc dù một số nghiên cứu cho thấy chế độ ít carb có thể cải thiện triglyceride, tăng HDL-C hoặc giảm các hạt LDL nhỏ đậm đặc, nhưng hiện tượng giảm hạt LDL nhỏ này chỉ xuất hiện ở những cá nhân mang biến thể gen apolipoprotein nhất định [1]. Để giảm bớt tác động xấu lên LDL-C, các chuyên gia gợi ý nên thay thế mỡ bão hòa từ động vật bằng chất béo không bão hòa đa từ quả bơ, hạt, dầu dừa và dầu olive [1].
Người mới cắt giảm đột ngột tinh bột còn có thể gặp hội chứng "keto flu" với các triệu chứng như hoa mắt, mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn và táo bón [1]. Hiện tượng này xảy ra do cơ thể bài tiết nhanh natri và nước khi cạn kiệt nguồn dự trữ glycogen; việc bổ sung 1-2 g natri mỗi ngày có thể hỗ trợ tái lập cân bằng điện giải [1].
Điều chưa biết
Các nghiên cứu hiện có về nguy cơ thiếu hụt vi chất chủ yếu thực hiện trên trẻ em mắc động kinh kháng thuốc hoặc bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật điều trị béo phì [3], [2], [5]. Khoa học hiện chưa có dữ liệu rõ ràng về:
- Tác động lâu dài của việc tự ý bỏ cơm trưa ăn thịt mỡ ở người trưởng thành khỏe mạnh [1], [5].
- Mức độ thiếu hụt cụ thể của từng chất chống oxy hóa khi chỉ bỏ bữa tinh bột vào ban ngày.
- Tác động thực sự lên hệ vi sinh vật đường ruột ở những người áp dụng chế độ ăn này chỉ nhằm mục đích giảm cân [1].
Ai nên thận trọng với chế độ ăn này?
- Trẻ em và thanh thiếu niên: Chế độ ăn hạn chế carbohydrate có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển chiều cao và gây suy dinh dưỡng vi chất [6], [7].
- Người có nguy cơ hoặc đang mắc bệnh tim mạch, rối loạn lipid máu: Việc nạp nhiều mỡ động vật có thể làm tăng LDL-C và triglyceride [1], [5].
- Người có bệnh lý về gan: Nguy cơ tăng men gan và làm nặng thêm tình trạng gan nhiễm mỡ [1].
- Phụ nữ mang thai hoặc đang trong giai đoạn 1000 ngày đầu đời của trẻ: Nguy cơ thiếu hụt axit folic, vitamin B12 gây ảnh hưởng xấu tới sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ [3].
Cách áp dụng dinh dưỡng thực tế
- Không nên cực đoan cắt bỏ toàn bộ tinh bột rồi bù đắp hoàn toàn bằng thịt mỡ động vật.
- Nếu muốn giảm cân, hãy ưu tiên giảm tinh bột tinh chế (đường, bánh kẹo ngọt) thay vì bỏ hoàn toàn các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt hoặc rau củ quả [1].
- Thay thế một phần chất béo động vật bằng các nguồn chất béo lành mạnh hơn như quả bơ, dầu olive, các loại hạt [1].
- Khi áp dụng bất kỳ chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt nào trong thời gian dài, cần tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được đánh giá và bổ sung dự phòng các vi chất thiếu hụt [2], [7].
Chế độ ăn cắt carbohydrate và nạp nhiều mỡ động vật tiềm ẩn nguy cơ thiếu hụt nhiều vitamin nhóm B, khoáng chất và chất chống oxy hóa tự nhiên. Một chế độ ăn cân bằng, đa dạng thực phẩm vẫn là giải pháp an toàn và bền vững nhất cho sức khỏe chuyển hóa.





