Nhiều học sinh và phụ huynh thường tìm đến chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb) với hy vọng kiểm soát mụn trứng cá tuổi dậy thì. Dù vậy, các nghiên cứu khoa học hiện nay chủ yếu tập trung vào chế độ ăn có chỉ số đường huyết thấp (low-GI) hoặc tải lượng đường huyết thấp (low-GL), chưa chứng minh được hiệu quả tương tự từ việc cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt.

Bằng chứng thực nghiệm ở lứa tuổi học đường cho thấy việc giảm tải lượng đường huyết mang lại kết quả không đồng nhất và chưa thể thay thế các biện pháp y khoa chuẩn quy.

Cơ chế liên hệ giữa carbohydrate và mụn trứng cá

Chế độ ăn nhiều tinh bột hấp thu nhanh có thể thúc đẩy các yếu tố sinh học liên quan đến mụn trứng cá. Khi tiêu thụ thực phẩm có chỉ số đường huyết cao, đường huyết gia tăng kích thích cơ thể bài tiết insulin và làm thay đổi nồng độ các chất chuyển hóa liên quan [1], [2].

Một tổng quan hệ thống năm 2022 gồm 34 nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ số đường huyết cao, tải lượng đường huyết lớn và lượng carbohydrate nạp vào có tác động kích thích hình thành mụn ở mức độ khiêm tốn nhưng có ý nghĩa thống kê [2]. Về mặt sinh hóa, một thử nghiệm nuôi dưỡng có đối chứng kéo dài 7 ngày trên 12 nam thanh thiếu niên (17,0 ± 0,4 tuổi) cho thấy chế độ ăn tải lượng đường huyết thấp (45% năng lượng từ carbohydrate) giúp giảm chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR (-0,57 so với 0,14 ở nhóm đường huyết cao, p = 0,03) [3]. Đồng thời, nhóm này ghi nhận sự gia tăng của các protein gắn kết yếu tố tăng trưởng giống insulin gồm IGFBP-1 và IGFBP-3 (đều có p = 0,03) [3]. Ngoài ra, một nghiên cứu bệnh chứng năm 2016 trên 50 bệnh nhân mụn trứng cá và 36 người khỏe mạnh ghi nhận chỉ số GI và GL ở người bị mụn cao hơn đáng kể (lần lượt p = 0,022 và p = 0,001), cùng nồng độ adiponectin thấp hơn (p = 0,015) [4].

Các thử nghiệm lâm sàng trên học sinh và thanh thiếu niên

Các thử nghiệm can thiệp chế độ ăn kiểm soát đường huyết trên thanh thiếu niên ghi nhận những kết quả trái ngược nhau về mức độ giảm mụn thực tế.

  • Thử nghiệm năm 2007 trên 43 nam giới bị mụn trong 12 tuần ghi nhận nhóm ăn giàu đạm, tải lượng đường huyết thấp giảm tổn thương mụn nhiều hơn nhóm đối chứng (-21,9 tổn thương so với -13,8 tổn thương, p = 0,01) [5]. Chế độ ăn này đồng thời giúp giảm cân (p = 0,001) và giảm chỉ số androgen tự do (p = 0,04) [5]. Dù vậy, nhóm tác giả nhấn mạnh không thể tách rời vai trò của hiện tượng sụt cân ra khỏi hiệu quả cải thiện mụn [5].
  • Trái lại, thử nghiệm năm 2010 thực hiện trên 58 nam vị thành niên (16,5 ± 1,0 tuổi) trong thời gian 8 tuần học kỳ lại cho kết quả khác biệt [1]. Trong 43 học sinh hoàn thành nghiên cứu, mụn ở mặt đều giảm ở cả nhóm ăn chỉ số đường huyết thấp (-26 ± 6%, p = 0,0004) và nhóm ăn chỉ số đường huyết cao (-16 ± 7%, p = 0,01), nhưng sự khác nhau giữa hai nhóm không đạt ý nghĩa thống kê [1]. Mức thay đổi độ nhạy insulin giữa hai nhóm cũng không khác biệt (p = 0,60) và không tương quan với thay đổi độ nặng của mụn [1].
  • Thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2019 trên 84 bệnh nhân mụn trứng cá độ 1 đến 3 kết hợp bôi gel benzoyl peroxide 2,5% với chế độ ăn tải lượng đường huyết thấp trong 12 tuần [6]. Kết quả cho thấy cả nhóm can thiệp ăn uống lẫn nhóm ăn bình thường đều giảm số lượng mụn (p = 0,931) mà không có sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [6]. Nhóm nghiên cứu kết luận chế độ ăn tải lượng đường huyết thấp không mang lại cải thiện vượt trội về tổn thương mụn so với việc chỉ điều trị bôi ngoài da [6].

Quan sát từ thói quen ăn uống thực tế

Dữ liệu khảo sát cộng đồng cho thấy mối liên hệ giữa các loại carbohydrate tinh chế với tình trạng mụn ở học sinh. Một nghiên cứu năm 2022 trên 925 nam sinh trung học tại Ba Lan chỉ ra rằng những học sinh gặp vấn đề về chất lượng cuộc sống do mụn có mức tiêu thụ bánh mì trắng (p < 0,0001) và ngũ cốc tinh chế (p < 0,0001) cao hơn, trong khi ăn ít bánh mì nguyên cám hơn (p = 0,0084) [7]. Một nghiên cứu năm 2025 trên bệnh nhân mụn trứng cá cũng ghi nhận nhóm tuân thủ kém chế độ ăn Địa Trung Hải—chế độ ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt và chỉ số đường huyết ổn định—có tỷ lệ mụn nặng cao hơn nhóm tuân thủ trung bình (30,6% so với 16,3%, p = 0,004) [8].

Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại

Nhiều câu hỏi khoa học quan trọng về chế độ ăn và mụn trứng cá ở lứa tuổi học đường vẫn chưa có lời giải đáp rõ ràng:

  • Chưa có dữ liệu về chế độ ăn cắt giảm carbohydrate nghiêm ngặt (low-carb hoặc ketogenic) trên mụn trứng cá; các can thiệp chỉ mới thử nghiệm mức giảm tải lượng đường huyết hoặc giảm GI ở mức độ vừa phải [1], [5], [3].
  • Hầu hết các thử nghiệm can thiệp chế độ ăn chỉ thực hiện trên nam giới trẻ tuổi, thiếu dữ liệu thử nghiệm ngẫu nhiên chuyên biệt trên nữ sinh học đường [1], [5], [3].
  • Chưa thể kết luận việc cải thiện mụn đến từ bản thân chế độ ăn hay là hệ quả gián tiếp của việc giảm cân và sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da đồng thời [6], [5].

Ai nên thận trọng với việc ăn kiêng

Thanh thiếu niên trong lứa tuổi học đường cần hết sức cẩn trọng khi áp dụng các chế độ ăn kiêng hà khắc:

  • Học sinh đang trong giai đoạn phát triển thể chất nhanh không nên tự ý cắt bỏ carbohydrate quá mức nhằm tránh thiếu hụt năng lượng và vi chất.
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị mụn trứng cá hoặc các bệnh lý chuyển hóa cần trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.
  • Những trường hợp có tiền sử rối loạn ăn uống hoặc áp lực tâm lý học đường cần tránh việc kiểm soát thực phẩm cực đoan.

Cách áp dụng thực tế chế độ ăn cho làn da

Học sinh bị mụn trứng cá có thể điều chỉnh dinh dưỡng theo hướng lành mạnh thay vì cắt giảm tinh bột tiêu cực. Thay vì loại bỏ hoàn toàn cơm hay tinh bột, nên ưu tiên các nguồn carbohydrate phức hợp như ngũ cốc nguyên cám, rau xanh và hạn chế bánh mì trắng, đồ ngọt hay nước giải khát nhiều đường [2], [7]. Chế độ ăn uống cần duy trì ở mức cân bằng, kết hợp phác đồ điều trị bôi ngoài da được chỉ định bởi bác sĩ da liễu để đạt hiệu quả tối ưu [6].