Chế độ ăn ketogenic (keto) thường được người trẻ lựa chọn nhằm mục tiêu kiểm soát thể trọng và cải thiện vóc dáng. Tuy nhiên, việc dung nạp chất béo mà không chọn lọc nguồn gốc có thể tạo ra những tác động chuyển hóa rất khác nhau.
Thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn ở người cho thấy chất béo chưa bão hòa mang lại hiệu quả vượt trội về độ nhạy insulin và kiểm soát mỡ máu so với chất béo bão hòa [1]. Trong khi đó, phần lớn bằng chứng về nguy cơ tổn thương thần kinh của mỡ động vật hay tác dụng bảo vệ từ dầu thực vật mới được xác lập trên mô hình động vật [2].
Tác động khác biệt giữa chất béo bão hòa và chưa bão hòa
Trong hướng dẫn keto truyền thống, chất béo bão hòa từ bơ, mỡ động vật và dầu dừa thường được nhấn mạnh tiêu thụ nhiều [3]. Tuy nhiên, lượng mỡ bão hòa cao có liên quan mật thiết đến việc làm tăng cholesterol toàn phần và nguy cơ xuất hiện biến cố tim mạch [4].
Ngược lại, các chất béo chưa bão hòa, đặc biệt là axit béo omega-3, mang lại lợi ích giảm cholesterol huyết thanh, tăng HDL-cholesterol và cải thiện tình trạng kháng insulin [4]. Ở cấp độ tế bào, axit béo bão hòa palmitate kích hoạt phức hợp viêm NLRP3-ASC dẫn đến suy giảm tín hiệu insulin, trong khi axit oleic chưa bão hòa không gây ra phản ứng này [5].
Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng: Mỡ bão hòa và mỡ đa bất bão hòa
Một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 20 người trưởng thành khỏe mạnh thực hiện chế độ keto giữ cân trong 5 ngày với tỷ lệ 70% chất béo, 15% carbohydrate và 15% protein [1]. Nhóm tiêu thụ 60% chất béo đa bất bão hòa ghi nhận nồng độ beta-hydroxybutyrate tuần hoàn trung bình tăng 8,4 mg/dl [1].
Ngược lại, nhóm tiêu thụ 60% chất béo bão hòa chỉ tăng beta-hydroxybutyrate ở mức 3,1 mg/dl [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận độ nhạy insulin tăng rõ rệt ở nhóm dùng chất béo đa bất bão hòa [1]. Trong khi đó, nhóm dùng chất béo bão hòa bị tăng đáng kể cả cholesterol toàn phần lẫn LDL-cholesterol [1].
Bằng chứng từ mô hình động vật và tế bào
Nghiên cứu trên chuột cho thấy khẩu phần giàu mỡ lợn chứa 42-60% chất béo bão hòa gây ra béo phì, tiền tiểu đường và các đặc điểm của bệnh thần kinh ngoại biên [2]. Khi thay thế mỡ lợn bằng chế độ giàu chất béo chưa bão hòa từ thực vật hoặc dầu cá, chức năng thần kinh của động vật được cải thiện [2].
Tại phòng thí nghiệm, việc bổ sung chất béo chưa bão hòa vào tế bào thần kinh hạch rễ sau giúp ngăn ngừa rối loạn chức năng ty thể do chất béo bão hòa gây nên [2]. Ngoài ra, chuột béo phì khi chuyển sang chế độ keto chứa 85% chất béo từ bơ ca cao trong 8 tuần đã không thể giảm mỡ cơ thể và không cải thiện được cân bằng glucose [6].
Những phản ứng bất ngờ về dấu ấn viêm và chỉ số lipid
Ở người, chế độ ăn ít carbohydrate (12% carbohydrate, 59% chất béo, 28% protein) làm tăng tỷ lệ n-6 PUFA và axit arachidonic trong huyết thanh [5]. Dù tỷ lệ n-6/n-3 tăng thường bị xem là thúc đẩy viêm, chế độ keto này vẫn cho thấy hiệu quả giảm các protein gây viêm như TNF-alpha mạnh hơn chế độ ăn ít béo [5].
Về phương diện lipid máu, mô hình năng lượng lipid cho thấy người gầy ăn keto có thể bị tăng cao LDL-cholesterol khi giảm calo [7]. Đáng chú ý, việc ăn thừa calo ngắn hạn trong bối cảnh keto lại làm giảm nồng độ LDL-cholesterol và apolipoprotein B, bất chấp việc gia tăng tiêu thụ chất béo bão hòa [7].
Điều chưa biết từ các nghiên cứu hiện tại
Các tài liệu khoa học hiện có chưa làm rõ ảnh hưởng tim mạch dài hạn khi người trẻ duy trì lượng lớn chất béo bão hòa qua nhiều năm [8].
Tỷ lệ cân đối tối ưu giữa chất béo chưa bão hòa đơn và đa trong thực đơn keto hàng ngày vẫn chưa có con số chính xác [4]. Hơn nữa, hầu hết dữ liệu so sánh trực tiếp nguồn mỡ động vật với dầu thực vật về tổn thương thần kinh mới dừng lại ở loài gặm nhấm [2].
Ai nên thận trọng khi lựa chọn chất béo keto?
Người có tiền sử rối loạn lipid máu hoặc mang nguy cơ tim mạch cao cần hạn chế dung nạp mỡ bão hòa để tránh làm tăng áp lực lên thành mạch [1].
Người mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa cần được theo dõi lâm sàng chặt chẽ vì nguy cơ bùng phát rối loạn lipid máu hoặc rối loạn tiêu hóa khi ăn keto [8]. Người gặp phản ứng bất lợi kéo dài sau khi thay đổi chế độ ăn nên ngừng can thiệp và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa [8].
Cách áp dụng thực tế cho người trẻ
Người trẻ thực hiện keto nên xây dựng nền tảng chất béo chưa bão hòa từ quả bơ, quả hạch, các loại hạt, đậu phụ và dầu ô liu [3].
Nguồn đạm và mỡ động vật nên ưu tiên các loại cá giàu omega-3 hoặc thịt gia cầm thay vì phụ thuộc quá mức vào thịt đỏ hay mỡ công nghiệp [2]. Sự kết hợp này hỗ trợ quá trình tạo ceton hiệu quả hơn đồng thời hạn chế các tác động xấu tới chỉ số mỡ máu [1].
Việc lựa chọn nguồn chất béo quyết định trực tiếp đến tính an toàn của chế độ keto đối với người trẻ. Thay vì tiêu thụ tự do mỡ bão hòa từ động vật, ưu tiên mỡ chưa bão hòa từ thực vật và cá là hướng tiếp cận lành mạnh hơn. Mọi can thiệp dinh dưỡng sâu cần dựa trên chỉ số sức khỏe cá nhân và có sự tư vấn của chuyên gia y tế.




