Nhiều bậc cha mẹ vì lo sợ tăng cân hoặc ám ảnh về sức khỏe nên chủ động cắt giảm tối đa tinh bột trong bữa ăn hàng ngày. Thói quen này thường được áp đặt lên cả con nhỏ với niềm tin rằng ăn ít tinh bột sẽ giúp trẻ tránh béo phì. Thực tế, các nghiên cứu hiện có chủ yếu tìm hiểu về xu hướng nuôi con kiêng khem và chứng rối loạn ăn uống nói chung của người mẹ, chưa chứng minh được tác động riêng biệt của tâm lý sợ tinh bột lên trẻ nhỏ.
Dữ liệu quan sát cho thấy việc hạn chế ăn uống quá mức có liên quan đến các vấn đề ăn uống bất thường ở con [1], [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng này mới dừng lại ở khảo sát dịch tễ học và bảng hỏi tự báo cáo, chưa có thử nghiệm can thiệp trực tiếp về việc loại bỏ riêng nhóm tinh bột.
Bằng chứng hiện nay chưa tách riêng tâm lý sợ tinh bột
Các dữ liệu y khoa hiện tại tập trung vào hành vi kiêng khem nói chung của cha mẹ thay vì cô lập riêng nhóm chất bột đường. Khi người lớn áp đặt chế độ ăn kiêng hà khắc lên con, nguy cơ xuất hiện các vấn đề ăn uống tiêu cực ở trẻ thường gia tăng [1], [3].
Một nghiên cứu trên 50 bà mẹ có con từ 6 đến 36 tháng tuổi ghi nhận những người có tiền sử rối loạn ăn uống thường áp dụng cách tiếp cận bữa ăn mang tính hạn chế đặc biệt [4]. Nhóm này hay hạn chế thực phẩm chế biến sẵn hoặc chỉ cho con ăn thực phẩm hữu cơ [4]. Dù vậy, nghiên cứu cỡ mẫu nhỏ này chưa ghi nhận sự khác biệt rõ rệt về tần suất tiêu thụ đạm, rau củ hay trái cây ở trẻ giữa hai nhóm mẹ [4].
Hành vi nuôi ăn gò bó liên quan đến triệu chứng rối loạn ăn uống ở trẻ
Phong cách cho ăn hạn chế của cha mẹ có mối liên hệ rõ rệt với các dấu hiệu của chứng rối loạn né tránh hoặc hạn chế thu nạp thực phẩm (ARFID) ở trẻ [1]. Trẻ mắc chứng này thường sợ mùi vị, kết cấu thức ăn, sợ nôn ói, nghẹn hoặc không có hứng thú ăn uống [1].
Khảo sát năm 2022 trên 207 bà mẹ có con từ 2 đến 10 tuổi cho thấy thái độ ăn uống của mẹ gắn liền với biểu hiện ARFID của con [1]. Trong nhóm trẻ này, 19,32% mắc rối loạn phát triển thần kinh và 22,71% mắc bệnh mạn tính như hen suyễn, dị ứng, tiểu đường [1]. Việc kiêng khem cực đoan có thể làm trẻ giảm cân, thiếu hụt vi chất, teo cơ, táo bón, chậm phát triển thể chất và tổn thương tâm lý xã hội [1].
Một tổng quan hệ thống năm 2020 trên 32 nghiên cứu cũng kết luận con của những người mẹ mắc rối loạn ăn uống có nguy cơ cao gặp khó khăn trong hành vi ăn uống và cảm xúc [3]. Các rối loạn tâm lý của cha mẹ có thể ảnh hưởng tiêu cực đến tính khí và sự phát triển nhận thức ban đầu của con [3].
Tâm lý kiểm soát ăn uống của người mẹ xuất phát từ đâu
Nỗi sợ thực phẩm hoặc áp lực duy trì vóc dáng của mẹ thường là nguồn cơn dẫn đến việc kiểm soát bữa ăn của con cái một cách gò bó [2], [5]. Khi phụ huynh mang nhiều nỗi lo âu, họ dễ áp đặt quy tắc ăn uống nghiêm ngặt lên đĩa ăn của gia đình.
- Ám ảnh sạch sẽ và kiểm tra: Khảo sát trên 128 bà mẹ có con từ 2 đến 6 tuổi chỉ ra rằng triệu chứng ám ảnh cưỡng chế về lau dọn đóng vai trò trung gian giữa khao khát gầy gò của mẹ và hành vi hạn chế cho trẻ ăn [5].
- Tiền sử rối loạn ăn uống: Phân tích từ nghiên cứu MoBa tại Na Uy trên 13.006 phụ nữ cho thấy mẹ mắc chứng cuồng ăn hoặc ăn vô độ có xu hướng nuôi con theo phong cách kiêng khem nhiều hơn phụ huynh không mắc bệnh [2].
- Nguồn tin bên ngoài: Nhận thức của cha mẹ về lượng và loại thức ăn cho trẻ nhỏ thường bị chi phối mạnh bởi truyền thông và lời khuyên y tế hơn là nhu cầu thực tế của trẻ [6].
Phản ứng ngược khiến trẻ ăn ngay cả khi không đói
Kiểm soát thực phẩm quá mức đôi khi không giúp trẻ ăn uống lành mạnh hơn mà lại làm mất khả năng tự điều chỉnh cảm giác no đói tự nhiên [7]. Trẻ bị cấm đoán thường có xu hướng thèm muốn và ăn quá nhiều khi có cơ hội tiếp xúc với thực phẩm.
Nghiên cứu trên 184 cặp mẹ con với trẻ 3 đến 5 tuổi cho thấy chiến lược cho ăn hạn chế làm tăng hiện tượng ăn khi không đói ở bé gái [7]. Ngược lại, áp lực ép ăn nhiều hơn lại làm giảm hiện tượng này ở bé trai [7].
Tuy nhiên, mối quan hệ này có thể thay đổi tùy lứa tuổi. Một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi trẻ từ 21 đến 33 tháng tuổi nhận thấy việc hạn chế lượng thức ăn lúc 21 tháng lại có liên quan nghịch với hành vi ăn khi không đói lúc 27 tháng [6]. Hiện tượng ăn khi không đói lúc 27 tháng là yếu tố dự báo chỉ số khối cơ thể (BMI z-score) cao hơn ở mốc 33 tháng tuổi [6].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các tài liệu hiện tại vẫn còn nhiều khoảng trống quan trọng về chủ đề này:
- Chưa có dữ liệu nghiên cứu tác động riêng của việc cắt giảm hoàn toàn tinh bột đối với sự phát triển thần kinh và thể chất của trẻ nhỏ.
- Chưa xác định được ranh giới rõ ràng giữa việc phụ huynh kiểm soát thực phẩm hợp lý để bảo vệ sức khỏe và việc kiểm soát quá mức gây hại.
- Phần lớn dữ liệu dựa vào bảng hỏi mẹ tự báo cáo, dễ dẫn đến sai lệch do đánh giá chủ quan của người tham gia.
- Chưa có nghiên cứu dài hạn theo dõi từ lúc nhỏ đến tuổi dậy thì để khẳng định phong cách kiêng khem từ nhỏ trực tiếp gây ra chứng chán ăn tâm thần về sau.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Những người chăm sóc trẻ có tiền sử mắc các chứng rối loạn ăn uống như chán ăn tâm thần, cuồng ăn cần đặc biệt lưu ý cách tiếp cận bữa ăn của mình [2], [3]. Nhóm này rất dễ vô thức chuyển giao nỗi sợ đồ ăn sang con thông qua các quy tắc ăn uống ngặt nghèo [5], [4].
Phụ huynh có con thuộc nhóm nguy cơ cao như trẻ chậm tăng trưởng, trẻ mắc bệnh mạn tính hay rối loạn phát triển thần kinh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng [1]. Bất kỳ sự hạn chế dưỡng chất nào trong giai đoạn 2 đến 10 tuổi cũng có thể gây suy dinh dưỡng hoặc suy giảm phát triển chung [1].
Gợi ý áp dụng thực hành cho bữa ăn gia đình
Cha mẹ nên tham gia các chương trình hỗ trợ phòng ngừa nếu bản thân đang gặp khó khăn với tâm lý ăn uống [8]. Một thử nghiệm can thiệp trên 16 gia đình cho thấy việc cải thiện kỹ năng nuôi ăn của cha mẹ giúp giảm nguy cơ bất ổn tâm lý và hành vi ăn ở con [8].
Thay vì loại bỏ hoàn toàn một nhóm chất, phụ huynh cần cung cấp thực đơn đa dạng và tôn trọng tín hiệu no đói tự nhiên của con. Nếu lo ngại về cân nặng của trẻ, cha mẹ nên đưa con đi khám chuyên khoa dinh dưỡng để nhận phác đồ can thiệp phù hợp thay vì tự cắt giảm khẩu phần ăn.







