Cảm giác đầy bụng, trướng hơi, thức ăn ứ trệ sau bữa ăn là tình trạng phổ biến trong đời sống hiện đại. Nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian, đặc biệt là vị thuốc Chỉ thực làm từ quả cam đắng non (Citrus aurantium), để giảm bớt sự khó chịu ở đường tiêu hóa.
Theo y học thực chứng, cam đắng và chiết xuất từ loại quả này cho thấy tiềm năng thúc đẩy nhu động dạ dày trong các mô hình thí nghiệm động vật [1]. Tuy nhiên, các bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên người vẫn còn rất hạn chế, đòi hỏi người bệnh phải có cái nhìn thận trọng và khoa học trước khi sử dụng.
Khó tiêu chức năng và bài toán chậm làm rỗng dạ dày
Khó tiêu chức năng là hội chứng rối loạn vận động đường tiêu hóa trên mà không tìm thấy tổn thương thực thể qua thăm khám thông thường [1, 4]. Người mắc hội chứng này thường xuyên chịu đựng cảm giác khó chịu ở vùng bụng trên, ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng sống và sinh hoạt hàng ngày [1, 4].
Cơ chế bệnh sinh của khó tiêu chức năng liên quan mật thiết đến ba yếu tố rối loạn chính: chậm làm rỗng dạ dày, suy giảm khả năng dung nạp thức ăn của dạ dày và tăng tính nhạy cảm khi dạ dày căng phồng [2]. Khi quá trình tháo rỗng thức ăn bị trì hoãn, dạ dày bị căng trướng kéo dài ở vùng hang vị, trực tiếp kích hoạt các triệu chứng khó chịu [2].
Các khảo sát y khoa ghi nhận tỷ lệ chậm làm rỗng thức ăn dạng đặc xuất hiện ở 31,7% đến 47,3% bệnh nhân khó tiêu chức năng tùy thuộc vào phương pháp đo lường [3, 5, 6, 7, 8]. Cụ thể, nghiên cứu năm 2009 trên 142 bệnh nhân cho thấy 31,7% bị chậm tháo rỗng [3]; nghiên cứu năm 1996 trên 343 bệnh nhân ghi nhận tỷ lệ này là 33,5% [4]; một nghiên cứu năm 2004 trên 22 bệnh nhân ghi nhận 32% [5]; nghiên cứu năm 2005 trên 108 bệnh nhân tìm thấy tỷ lệ 39,8% [6]; và nghiên cứu năm 2012 trên 93 người bệnh ghi nhận tỷ lệ lên đến 47,3% [7]. Dù vậy, một nghiên cứu xạ hình năm 1998 trên 83 bệnh nhân lại cho thấy tốc độ làm rỗng dạ dày giữa các phân nhóm khó tiêu chức năng không có sự khác biệt rõ rệt, chỉ có xu hướng chậm lại nhẹ so với 11 người đối chứng [8].
Các yếu tố làm trầm trọng thêm tình trạng ứ trệ dạ dày
Nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng tình trạng chậm làm rỗng thức ăn đặc có mối liên hệ mật thiết với giới tính và một số biểu hiện khó chịu cụ thể. Phụ nữ mắc khó tiêu chức năng có nguy cơ chậm tháo rỗng dạ dày cao hơn nam giới [5, 6, 7]. Ở phụ nữ, thời gian bán tháo rỗng thức ăn kéo dài đáng kể so với nam giới (119 ± 41 phút so với 78 ± 22 phút) và so với nhóm phụ nữ khỏe mạnh không mắc bệnh (96 ± 17 phút) [5].
Bên cạnh giới tính, các triệu chứng như buồn nôn và nôn ói có liên quan độc lập với tình trạng chậm làm rỗng dạ dày [3, 5, 6, 8]. Phân tích hồi quy cho thấy sự xuất hiện của triệu chứng buồn nôn làm tăng nguy cơ chậm làm rỗng vùng dạ dày gần lên 4,951 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,321 - 18,558) [7]. Triệu chứng buồn ngủ sau ăn cũng có mối tương quan mạnh với tình trạng chậm tháo rỗng dạ dày với tỷ số chênh hiệu chỉnh đạt 11,25 (khoảng tin cậy 95%: 2,75 - 45,93) [6]. Triệu chứng no sớm sau ăn mức độ nặng cũng làm tăng nguy cơ chậm tháo rỗng với tỷ số chênh 3,78 [4].
Ngoài ra, thói quen sinh hoạt và thuốc men cũng tác động tiêu cực đến tốc độ tiêu hóa. Thói quen hút thuốc lá thường xuyên làm dịch chuyển sự phân bố thức ăn đặc về phần xa của dạ dày, trong khi việc sử dụng thuốc chống viêm làm kéo dài thời gian trễ của thức ăn đặc [8]. Ngược lại, nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori dường như ít đóng vai trò quan trọng trong việc làm thay đổi tốc độ làm rỗng dạ dày [8]. Trạng thái tâm lý căng thẳng, lo âu cũng làm tăng sự ứ trệ thức ăn tại vùng hang vị ở 72% bệnh nhân khó tiêu chức năng được khảo sát [5].
Cơ chế tác động của cam đắng: Bằng chứng từ phòng thí nghiệm
Trong y học cổ truyền, Chỉ thực (Fructus aurantii) là dược liệu thu hái từ quả non của cây cam đắng (Citrus aurantium), giàu hợp chất flavonoid, thường được dùng để điều trị các rối loạn vận động dạ dày [1]. Để kiểm chứng cơ chế này, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2020 đã đánh giá tác động của nước sắc Fructus aurantii trên mô hình chuột cống trắng Sprague-Dawley [1].
Nghiên cứu năm 2020 tiến hành trên 90 con chuột, chia thành 9 nhóm thí nghiệm: nhóm đối chứng khỏe mạnh, nhóm mô hình khó tiêu chức năng, nhóm điều trị bằng thuốc domperidone, và 6 nhóm dùng nước sắc Fructus aurantii ở các liều thấp và cao theo các cách bào chế khác nhau (dạng sống, sao cám mì, sao cám mì kết hợp mật ong) [1]. Mô hình khó tiêu chức năng ở chuột được thiết lập bằng phương pháp bỏ đói bán phần, kẹp đuôi kích thích và bắt vận động kiệt sức [1].
Ở nhóm chuột mô hình bị khó tiêu, các nhà khoa học ghi nhận cân nặng, tỷ lệ làm rỗng dạ dày và lực đẩy ruột đều suy giảm nghiêm trọng [1]. Đồng thời, nồng độ các hormone leptin, VIP (peptit đường ruột hoạt mạch) và CGRP trong huyết thanh tăng lên, trong khi các hormone kích thích tiêu hóa gồm motilin, gastrin, ghrelin và cholecystokinin lại giảm sút rõ rệt [1].
Kết quả cho thấy, việc điều trị bằng nước sắc Chỉ thực liều thấp sao với cám mì đã đảo ngược đáng kể những rối loạn này, giúp tăng nhu động dạ dày ruột và phục hồi nồng độ các hormone tiêu hóa [1]. Điều này cho thấy việc thúc đẩy nhu động có thể thông qua việc điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh - nội tiết đường tiêu hóa [1, 4].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại
Các kết quả trên mô hình động vật mở ra triển vọng cho việc ứng dụng cam đắng trong hỗ trợ điều trị chậm tiêu chức năng [1]. Khả năng cải thiện tỷ lệ tháo rỗng dạ dày và lực co bóp của ruột là mục tiêu điều trị hàng đầu nhằm giải tỏa sự căng trướng vùng bụng trên [1, 4]. Các thuốc kích thích nhu động (prokinetic) hiện nay thường được kê đơn nhằm rút ngắn thời gian lưu thức ăn tại dạ dày [2].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu: dữ liệu về tác dụng của Chỉ thực từ cam đắng hiện mới được xác lập trên động vật thực nghiệm (chuột cống) [1]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn trên người được công bố trong các tài liệu trích dẫn để khẳng định liều lượng an toàn và hiệu quả điều trị dứt điểm chứng khó tiêu chức năng. Do đó, không thể xem cam đắng là thuốc thay thế hoàn toàn cho các phác đồ y khoa chuẩn mực.
Bên cạnh đó, việc tìm kiếm các giải pháp thúc đẩy làm rỗng dạ dày vẫn đang được y học tiếp tục nghiên cứu đa chiều. Chẳng hạn, các chất cảm ứng hóa học tác động lên hệ thần kinh tự chủ phân bố ở đường tiêu hóa cũng là hướng đi tiềm năng, như việc bổ sung monosodium L-glutamate (MSG) vào chế độ ăn lỏng giàu protein đã được ghi nhận giúp thúc đẩy quá trình làm rỗng dạ dày ở nam giới khỏe mạnh [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cam đắng
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ bị khó tiêu là do dạ dày không chịu co bóp, và uống bất kỳ chế phẩm nào từ cam đắng cũng sẽ khỏi ngay. Thực tế, khó tiêu chức năng là hội chứng phức tạp, chỉ khoảng 31,7% - 47,3% bệnh nhân thực sự có hiện tượng chậm tháo rỗng dạ dày [3, 5, 6]. Nếu khó tiêu bắt nguồn từ tình trạng quá mẫn nội tạng hoặc suy giảm khả năng dung nạp thức ăn mà không do chậm tiêu, việc dùng các chất tăng co bóp có thể không mang lại hiệu quả mong đợi [2].
Một sai lầm khác là tự ý tăng liều dùng cam đắng với hy vọng đẩy nhanh tác dụng. Dữ liệu từ nghiên cứu năm 2020 cho thấy chính dạng nước sắc Chỉ thực liều thấp sao cám mì mới mang lại hiệu quả đảo ngược tình trạng rối loạn vận động và phục hồi hormone tiêu hóa tối ưu, trong khi liều cao không cho thấy ưu thế vượt trội tương ứng [1]. Ngoài ra, cách thức chế biến dược liệu (dùng sống, sao cám mì, hay thêm mật ong) cũng tạo ra sự khác biệt về dược tính sinh học trên mô hình thực nghiệm [1].
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù là dược liệu tự nhiên, quả cam đắng và các chiết xuất liên quan không hoàn toàn vô hại với mọi đối tượng. Những nhóm người sau cần đặc biệt cẩn trọng trước khi sử dụng:
- Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng các bài thuốc chứa cam đắng do chưa có đủ dữ liệu an toàn trên người.
- Người đang dùng các loại thuốc chống viêm cần tham khảo ý kiến bác sĩ, bởi nhóm thuốc này vốn đã làm kéo dài thời gian làm rỗng thức ăn đặc trong dạ dày [8].
- Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nặng hoặc các bệnh lý tim mạch, huyết áp cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám và tư vấn, tuyệt đối không tự điều trị tại nhà.
- Những người thường xuyên hút thuốc lá hoặc có mức độ lo âu cao cần kết hợp điều chỉnh lối sống, bởi hút thuốc làm biến đổi phân bố thức ăn trong dạ dày còn lo lắng làm tăng ứ đọng thức ăn ở hang vị [2, 7].
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để cải thiện tình trạng khó tiêu một cách bền vững và an toàn, người bệnh có thể cân nhắc các nguyên tắc sau:
- Nếu có ý định sử dụng các bài thuốc y học cổ truyền có vị Chỉ thực từ cam đắng, nên tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền uy tín để được bốc thuốc đúng liều lượng và được chế biến chuẩn quy cách (như sao cám mì) theo chỉ định của thầy thuốc [1].
- Chia nhỏ các bữa ăn trong ngày, ưu tiên thức ăn mềm, dễ tiêu hóa để giảm tải áp lực căng phồng lên vùng hang vị dạ dày [2].
- Hạn chế hoặc từ bỏ thói quen hút thuốc lá và thận trọng với các loại thuốc kháng viêm giảm đau để tránh làm chậm thêm quá trình tiêu hóa thức ăn đặc [8].
- Giữ tinh thần thoải mái, kiểm soát căng thẳng và lo âu, vì trạng thái tâm lý tiêu cực đã được chứng minh là có liên quan trực tiếp đến hiện tượng giữ thức ăn quá lâu tại dạ dày [5].
Khi xuất hiện các triệu chứng đầy bụng, buồn nôn hoặc nôn ói kéo dài, việc đầu tiên cần làm là đến bệnh viện để được thăm khám, loại trừ các tổn thương thực thể nguy hiểm trước khi quyết định sử dụng bất kỳ phương pháp hỗ trợ nào từ thảo dược.
