Chiết xuất cam đắng hỗ trợ đốt mỡ giảm cân hay hại tim mạch?

Nhu cầu tìm kiếm các giải pháp giảm cân cấp tốc, hỗ trợ đốt mỡ trước giờ tập luyện thể thao luôn thu hút sự quan tâm của nhiều người. Trong số các thảo dược được quảng bá rầm rộ trên thị trường thực phẩm bổ sung, chiết xuất cam đắng (Citrus aurantium) nổi lên như một thành phần quen thuộc thường có mặt trong các viên uống đốt mỡ hay sản phẩm tăng lực trước tập ^[1], ^[2]. Tuy nhiên, nhiều người dùng vẫn băn khoăn liệu hoạt chất này thực sự giúp tiêu hao mỡ thừa hay đang âm thầm gây hại cho nhịp tim và huyết áp.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy hoạt chất chính trong cam đắng là p-synephrine có khả năng thúc đẩy quá trình oxy hóa chất béo và tăng tiêu hao năng lượng mà không làm thay đổi nhịp tim hay huyết áp ở người khỏe mạnh khi dùng liều lượng chuẩn ^[3], ^[4]. Mặc dù vậy, các rủi ro lớn lại tiềm ẩn ở chất lượng sản phẩm trôi nổi, sự pha trộn hoạt chất không rõ ràng và việc lạm dụng quá liều ^[2], ^[5].

Chiết xuất cam đắng và sự trỗi dậy sau lệnh cấm ephedrine

Cam đắng, tên khoa học là Citrus aurantium, thuộc họ Cửu lý hương (Rutaceae), từ lâu đã được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian như một biện pháp hỗ trợ kiểm soát cân nặng và ức chế cảm giác thèm ăn ^[1], ^[6]. Vỏ của loại quả này chứa nhiều hợp chất tự nhiên như alkaloid, terpene và furocoumarin ^[1]. Trong y học cổ truyền phương Đông, cam đắng thường được phối hợp cùng nhiều vị thuốc khác nhằm mục đích điều hòa cơ thể ^[1].

Mối quan tâm hiện đại đối với cam đắng thực sự bùng nổ sau khi hoạt chất giảm cân nổi tiếng ephedrine bị cấm và rút khỏi thị trường thực phẩm bổ sung ^[5]. Do có cấu trúc hóa học tương tự các chất kích thích giao cảm adrenergic nhưng nhẹ hơn, p-synephrine – một protoalkaloid tự nhiên dồi dào trong quả non của cam đắng – đã nhanh chóng được các nhà sản xuất lựa chọn để thay thế ^[1], ^[4]. Nhờ đó, doanh số các sản phẩm chứa cam đắng và p-synephrine tăng vọt và được tiêu thụ bởi hàng triệu người dùng trên toàn thế giới ^[7], ^[5].

Hoạt chất này trở thành thành phần then chốt trong các dòng sản phẩm hỗ trợ quản lý cân nặng, viên uống sinh nhiệt và thực phẩm tăng cường hiệu suất thể thao ^[7], ^[4]. Tuy nhiên, việc tăng trưởng quá nhanh của thị trường cũng kéo theo nhiều nghi vấn về độ an toàn thực sự của cam đắng đối với hệ tuần hoàn ^[7], ^[5].

Cơ chế tác động: Chuyển hóa đường, đốt mỡ và điều hòa tế bào

Cơ chế giúp cam đắng can thiệp vào quá trình giảm cân bắt nguồn từ sự tác động trực tiếp của p-synephrine lên hệ thống chuyển hóa tại gan và mô cơ ^[1], ^[6]. Các nhà khoa học xác định p-synephrine có cấu trúc tương đồng với các chất kích thích hệ giao cảm adrenergic, giúp khởi động các chuỗi phản ứng trao đổi chất trong cơ thể ^[1].

Khi đi vào hệ thống sinh học, p-synephrine truyền tín hiệu qua thụ thể alpha và beta-adrenergic, thúc đẩy sự giải phóng canxi nội bào cùng với việc gia tăng sản sinh cAMP ^[1], ^[6]. Chuỗi phản ứng này kích hoạt mạnh mẽ quá trình dị hóa bằng cách phân giải lượng glycogen dự trữ và thúc đẩy quá trình đường phân ^[1], ^[6]. Đồng thời, lưu lượng oxy tiêu thụ tại mô tế bào cũng tăng lên, phản ánh mức độ trao đổi chất tổng thể đang được đẩy mạnh ^[1], ^[6].

Ở cấp độ enzym, p-synephrine thể hiện vai trò điều hòa năng lượng rất đặc thù ^[8]. Hoạt chất này làm tăng hoạt tính của enzym glycogen phosphorylase, thúc đẩy giải phóng glucose dự trữ vào máu để cơ thể sẵn sàng tạo năng lượng ^[8]. Điểm cốt lõi là p-synephrine làm giảm hoạt tính của hai enzym pyruvate kinase và pyruvate dehydrogenase ^[8]. Việc ức chế pyruvate dehydrogenase có ý nghĩa lâm sàng rất lớn, bởi enzym này chịu trách nhiệm chuyển đổi carbohydrate dư thừa thành chất béo ^[8]. Do đó, việc giảm hoạt tính của enzym này giúp hạn chế cơ chế tích tụ mỡ mới từ lượng đường hấp thu ^[8].

Bên cạnh đó, p-synephrine còn làm gia tăng nồng độ các phân tử adenosine diphosphate (ADP) và adenosine triphosphate (ATP) tại mô gan ^[8]. Điều này cho thấy hoạt chất không chỉ thúc đẩy đốt cháy nhiên liệu mà còn mang lại tác động có lợi lên hệ thống năng lượng tế bào ^[8].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả đốt mỡ và tập luyện

Nhiều công trình nghiên cứu hiện đại đã đi sâu phân tích tác động chuyển hóa của chiết xuất cam đắng và p-synephrine cả trên mô hình động vật lẫn trên cơ thể người.

Năm 2012, một nghiên cứu trên mô hình gan chuột cô lập tưới máu đã so sánh trực tiếp chiết xuất cam đắng nguyên bản và hoạt chất p-synephrine tinh khiết ^[1]. Kết quả cho thấy chiết xuất cam đắng và p-synephrine làm tăng quá trình phân giải glycogen, đường phân, lượng oxy tiêu thụ và áp lực tưới máu ^[1]. Đáng chú ý, nồng độ 200 µM p-synephrine tạo ra mức tăng giải phóng glucose chỉ kém 15% so với dịch chiết toàn phần chứa 196 µM p-synephrine ^[1]. Điều này chứng minh p-synephrine chính là thành phần chủ chốt quyết định các tác động dị hóa có lợi cho việc giảm cân của thảo dược này ^[1].

Tiếp tục làm rõ cơ chế trên, một nghiên cứu công bố năm 2014 trên hệ thống gan chuột cô lập tưới máu cho thấy p-synephrine kích thích đồng thời quá trình phân giải glycogen, đường phân, tân tạo đường và hấp thụ oxy ^[6]. Phản ứng này làm gia tăng áp lực tưới máu tĩnh mạch cửa và trạng thái oxy hóa khử của cặp NAD(+)/NADH ^[6]. Tác động chuyển hóa này bị ức chế mạnh bởi các chất chẹn alpha-adrenergic và bị ảnh hưởng vừa phải bởi các chất chẹn beta-adrenergic ^[6].

Trên mô hình động vật sống, một nghiên cứu năm 2018 tiến hành cho chuột uống p-synephrine với hai mức liều 50 mg/kg và 300 mg/kg thể trọng hoặc thử nghiệm trên gan tưới máu ^[8]. Kết quả in vivo xác nhận p-synephrine làm tăng hoạt tính glycogen phosphorylase và làm giảm hoạt tính pyruvate kinase lẫn pyruvate dehydrogenase ^[8]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng của p-synephrine trong việc ngăn cản sự chuyển đổi carbohydrate thành lipid và nâng cao nguồn dự trữ ATP trong tế bào gan ^[8].

Đối với hiệu quả trên người, một bài tổng quan tường thuật năm 2021 đã đánh giá tác động của p-synephrine đối với quá trình oxy hóa chất béo khi vận động ^[3]. Tổng quan cho thấy việc sử dụng cấp tính p-synephrine ở mức liều 2-3 mg/kg thể trọng giúp tăng đáng kể tỷ lệ oxy hóa chất béo trong các bài tập tăng dần và bài tập liên tục ^[3]. Hiệu quả đốt mỡ tối ưu được ghi nhận ở cường độ vận động từ 30% đến 80% mức hấp thụ oxy tối đa (VO2peak) ^[3]. Hoạt chất này giúp tăng tốc độ đốt mỡ tối đa mà không làm thay đổi ngưỡng vận động đạt mức đốt mỡ đỉnh điểm (Fatmax) ^[3]. Đáng chú ý, cơ thể chuyển hướng sang ưu tiên đốt mỡ và giảm tiêu thụ carbohydrate nhưng không làm thay đổi tổng mức năng lượng tiêu hao trong suốt buổi tập ^[3].

Về hiệu quả lâm sàng giảm cân dài hạn, một bài tổng quan năm 2012 đã tổng hợp dữ liệu từ hơn 20 nghiên cứu lâm sàng trên khoảng 360 người ^[4]. Trong số này, hơn 50% người tham gia bị thừa cân hoặc béo phì, và khoảng 44% sử dụng sản phẩm chỉ chứa đơn chất cam đắng hoặc p-synephrine ^[4]. Khi sử dụng các sản phẩm chứa cam đắng hoặc p-synephrine liên tục trong vòng 6 đến 12 tuần, các đối tượng ghi nhận mức giảm cân nặng khiêm tốn đi kèm với sự gia tăng tốc độ chuyển hóa lúc nghỉ và mức tiêu hao năng lượng ^[4].

Hoạt chất synephrine có thực sự làm hại tim mạch?

Mối lo ngại lớn nhất khiến người tiêu dùng e ngại chiết xuất cam đắng là nguy cơ tăng nhịp tim, đánh trống ngực hoặc gây biến cố tim mạch nguy hiểm giống như người tiền nhiệm ephedrine ^[7], ^[2], ^[5]. Tuy nhiên, các phân tích khoa học đã cung cấp góc nhìn toàn diện hơn về vấn đề này.

Theo bài tổng quan năm 2011 về tính an toàn của Citrus aurantium và p-synephrine, dữ liệu thu thập từ các thử nghiệm trên người, động vật, nghiên cứu in vitro và nghiên cứu gắn kết thụ thể đều chỉ ra rằng p-synephrine cực kỳ an toàn ở liều dùng thông thường ^[7]. Bài tổng quan nhấn mạnh không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào được chứng minh là do trực tiếp thành phần p-synephrine hay chiết xuất cam đắng gây ra ^[7]. Hàng triệu người dùng trên khắp thế giới vẫn tiêu thụ các sản phẩm nước ép hoặc thực phẩm từ các loài cam chanh chứa p-synephrine mỗi ngày mà không gặp hiểm họa sức khỏe ^[7].

Cùng quan điểm trên, bài tổng quan năm 2012 trên 360 người tham gia đã xác nhận rằng việc bổ sung p-synephrine đơn chất hoặc kết hợp với các thảo dược khác không làm tăng nhịp tim hay huyết áp ^[4]. Các chỉ số trên điện tâm đồ, xét nghiệm hóa sinh huyết thanh, công thức máu và phân tích nước tiểu của người tham gia đều không bị thay đổi bất thường sau thời gian can thiệp lên tới 12 tuần ^[4]. Thậm chí, khoảng hai phần ba số người thừa cân, béo phì trong các thử nghiệm này dùng kết hợp 10-53 mg p-synephrine mỗi ngày cùng với 132-528 mg caffeine mỗi ngày vẫn không ghi nhận tác dụng phụ nghiêm trọng ^[4].

Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2021 về hiệu suất vận động cũng chỉ ra rằng việc uống p-synephrine trước buổi tập giúp tăng tỷ lệ đốt mỡ mà hoàn toàn không ảnh hưởng tới nhịp tim của người tập ^[3]. Tỷ lệ xuất hiện tác dụng bất lợi trong các thử nghiệm vận động này được ghi nhận ở mức không đáng kể ^[3].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Mặc dù chiết xuất cam đắng cho thấy tiềm năng hỗ trợ trao đổi chất, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng mức giữa lợi ích thực tế và các giới hạn nghiên cứu còn tồn tại.

Về mặt tích cực, p-synephrine là một trong số ít hoạt chất tự nhiên chứng minh được khả năng tái phân bổ nguồn nhiên liệu chuyển hóa, thúc đẩy tế bào ưu tiên đốt mỡ trong quá trình vận động ở cường độ nhẹ đến trung bình ^[3]. Điều này hỗ trợ quá trình tiêu hao mỡ thừa diễn ra trơn tru hơn khi kết hợp cùng lối sống năng động ^[3]. Hoạt chất này cũng làm tăng tốc độ trao đổi chất lúc nghỉ và hạn chế việc chuyển hóa tinh bột thành chất béo dự trữ ^[8], ^[4].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của p-synephrine là mức độ giảm cân thực tế chỉ dừng lại ở mức khiêm tốn ^[4]. Hoạt chất này không làm thay đổi tổng năng lượng tiêu hao trong khi tập, cũng không trực tiếp cải thiện sức mạnh chạy nước rút, sức bật hay dung tích hiếu khí ^[3]. Nếu không có sự thâm hụt calo từ khẩu phần ăn và chế độ tập luyện đều đặn, chỉ riêng chiết xuất cam đắng sẽ không thể mang lại kết quả giảm cân rõ rệt. Ngoài ra, các thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn cần được thực hiện với quy mô lớn hơn và thời gian dài hơn để củng cố độ an toàn dài hạn ^[4].

Hiểu lầm thường gặp và rủi ro từ thị trường thực phẩm bổ sung

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại synephrine với nhau. Trên thực tế, có đến 6 dạng đồng phân cấu trúc quang học khác nhau của synephrine (bao gồm các dạng para, meta, ortho cùng các biến thể d hoặc l) ^[5]. Trong khi cam đắng tự nhiên chủ yếu chứa p-synephrine (para-synephrine), thì dạng m-synephrine (meta-synephrine hay phenylephrine) lại mang đặc tính dược lý khác biệt hoàn toàn, tác động mạnh mẽ hơn lên hệ tim mạch ^[5]. Một nghiên cứu năm 2005 đã phát hiện ít nhất một sản phẩm thương mại gắn mác cam đắng nhưng lại chứa đồng thời cả p-synephrine và m-synephrine, dấy lên cảnh báo về nguy cơ sức khỏe khi sử dụng sản phẩm không minh bạch ^[5].

Nguy hiểm hơn, chất lượng của các sản phẩm bổ sung thể thao trên thị trường hiện nay rất đáng báo động ^[2]. Một phân tích bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-UV-QDa vào năm 2021 trên các sản phẩm tăng lực trước tập (pre-workout) dán nhãn chứa Citrus aurantium cho thấy thực trạng đáng lo ngại ^[2]. Trong mẫu chuẩn tham chiếu từ cây cam đắng tự nhiên, các amin sinh học duy trì tỷ lệ trung bình là 100:1:5 (synephrine : octopamine : tyramine), trong đó hàm lượng synephrine dao động từ 5,30 đến 38,00 mg/g ^[2].

Thế nhưng, chỉ có 42% (5 trên tổng số 12 sản phẩm được thử nghiệm) có tỷ lệ amin tương đồng với nguyên liệu cam đắng chuẩn (đạt tỷ lệ 100:1:3, hàm lượng synephrine từ 0,35 đến 31,31 mg/g) ^[2]. Các sản phẩm còn lại thậm chí không chứa bất kỳ lượng amin sinh học nào hoặc chỉ chứa lượng synephrine nhân tạo rất thấp từ 0,003 đến 0,95 mg/g ^[2]. Những báo cáo về biến cố tim mạch trong thực tế thường bắt nguồn từ các amin sinh học pha trộn như p-octopamine hay p-tyramine, hoặc do sản phẩm bị làm giả, không được kiểm định chất lượng nghiêm ngặt ^[2].

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù p-synephrine tinh khiết ở liều lượng hợp lý được đánh giá là an toàn đối với người bình thường, một số nhóm đối tượng tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng sản phẩm từ cam đắng ^[7], ^[4].

Các dữ liệu nghiên cứu cho thấy p-synephrine làm gia tăng áp lực tưới máu tại các cơ quan nội tạng và tác động qua con đường truyền tín hiệu adrenergic ^[1], ^[6]. Do đó, những người có tiền sử bệnh tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim hoặc xơ vữa mạch máu cần hết sức thận trọng và tránh sử dụng các chất kích thích này ^[1], ^[2]. Người đang dùng các thuốc tác động lên huyết áp hoặc hệ tim mạch cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để ngăn ngừa nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.

Bên cạnh đó, người có hệ thần kinh nhạy cảm, người dễ bị mất ngủ, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con nhỏ không nên sử dụng các sản phẩm hỗ trợ đốt mỡ có chứa cam đắng. Sự kết hợp phổ biến giữa cam đắng và liều cao caffeine trong các viên uống giảm cân cũng có thể gây cảm giác bồn chồn, hồi hộp ở những người nhạy cảm với chất kích thích ^[4].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu muốn sử dụng chiết xuất cam đắng để hỗ trợ quá trình tập luyện và giảm cân, bạn cần tuân thủ các nguyên tắc sau để tối ưu hiệu quả và đảm bảo an toàn:

• Liều lượng sử dụng: Trong các thử nghiệm lâm sàng, mức liều an toàn đã được kiểm chứng đối với p-synephrine dạng bổ sung hàng ngày dao động từ 10 mg đến 53 mg mỗi ngày trong thời gian can thiệp lên tới 12 tuần ^[4]. Đối với người tập luyện thể thao muốn tăng tốc độ đốt mỡ, liều dùng cấp tính được khuyến nghị qua nghiên cứu là khoảng 2 đến 3 mg p-synephrine cho mỗi kg thể trọng ^[3].
• Thời điểm dùng: Để đạt hiệu quả oxy hóa chất béo tốt nhất, nên sử dụng trước buổi tập luyện từ 30 đến 45 phút ^[3].
• Cường độ tập luyện kết hợp: p-synephrine phát huy khả năng đốt mỡ tối đa trong các bài tập thể dục có cường độ từ thấp đến trung bình, tương đương mức 30% đến 80% VO2peak (như đi bộ nhanh, đạp xe vừa phải, chạy bộ nhẹ nhàng) ^[3]. Hoạt chất không mang lại lợi ích cho các môn thể thao đòi hỏi bộc phát sức mạnh tối đa như chạy nước rút hay bật nhảy ^[3].
• Lựa chọn sản phẩm: Người tiêu dùng tuyệt đối không mua các sản phẩm không rõ nguồn gốc, trôi nổi trên mạng xã hội. Cần ưu tiên các thương hiệu minh bạch bảng thành phần, có chứng nhận kiểm định độc lập để tránh nguy cơ nhiễm tạp chất m-synephrine hoặc amin sinh học độc hại ^[2], ^[5].

Chiết xuất cam đắng chứa hoạt chất p-synephrine là một công cụ hỗ trợ thúc đẩy trao đổi chất và tăng cường đốt mỡ khi vận động mà không gây nguy hiểm cho nhịp tim nếu sử dụng đúng liều lượng chuẩn ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, đây không phải là thần dược giảm cân cấp tốc thay thế cho lối sống lành mạnh ^[4]. Người dùng cần tỉnh táo trước các sản phẩm kém chất lượng trên thị trường và luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung để bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài ^[2].