Người bị tăng huyết áp uống trà cam đắng có an toàn?

Trong những năm gần đây, xu hướng sử dụng các loại trà thảo mộc tự nhiên để hỗ trợ kiểm soát cân nặng và thanh lọc cơ thể ngày càng trở nên phổ biến. Trong đó, trà cam đắng (Citrus aurantium) được nhiều người tìm kiếm nhờ hương vị đặc trưng và lời đồn về khả năng thúc đẩy chuyển hóa mỡ thừa. Tuy nhiên, đối với người có tiền sử huyết áp cao, việc đưa bất kỳ loại thảo mộc nào có hoạt tính sinh học vào thực đơn hàng ngày đều đi kèm sự lo ngại về nguy cơ làm tim đập nhanh hay huyết áp tăng vọt.

Thực tế, câu trả lời không hoàn toàn là "có" hay "không" một cách tuyệt đối, mà phụ thuộc vào liều lượng, dạng dùng và việc phối hợp thành phần. Các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy chiết xuất cam đắng nguyên chất ở liều vừa phải không gây biến động huyết áp đáng kể ở người khỏe mạnh, nhưng các thử nghiệm trên động vật và các sản phẩm phối hợp caffeine lại cho thấy nguy cơ làm tăng huyết áp và nhịp tim. Do đó, người bị tăng huyết áp cần hết sức cẩn trọng và không nên tùy tiện sử dụng loại trà này mà không có hướng dẫn chuyên môn.

Trà cam đắng và nỗi lo áp lực thành mạch

Cam đắng đã có lịch sử hàng trăm năm được ứng dụng trong y học cổ truyền phương Đông, cũng như được khai thác rộng rãi để làm mứt, nước ép và hương liệu thực phẩm ^[1]. Hoạt chất sinh học chính tạo nên tác dụng của cam đắng là p-synephrine, một protoalkaloid có cấu trúc hóa học khá tương đồng với một số amin sinh học khác ^[2]. Khi nhu cầu sử dụng các sản phẩm bổ sung tăng mạnh, các nghi ngại về tính an toàn của thảo dược này đối với tim mạch ngày càng gia tăng ^[1].

Người mắc bệnh tăng huyết áp thường có thành mạch kém đàn hồi hoặc đang phải duy trì thuốc hạ áp đều đặn mỗi ngày. Khi thành mạch chịu áp lực cao, bất kỳ một chất kích thích nào làm tăng lực co bóp cơ tim hay gây co mạch đều có thể đẩy chỉ số huyết áp lên ngưỡng nguy hiểm. Do đó, sự xuất hiện của p-synephrine trong trà cam đắng khiến nhiều chuyên gia tim mạch đặc biệt lưu tâm khi người bệnh dùng thường xuyên.

Dù vậy, nhiều người vẫn cho rằng thảo mộc thiên nhiên luôn lành tính và có thể uống thay nước lọc. Đây là một quan niệm sai lầm, bởi nồng độ hoạt chất trong các loại trà hay thực phẩm bổ sung có thể tác động trực tiếp lên hệ thống thần kinh giao cảm và huyết động của cơ thể.

Cơ chế tác động: p-synephrine khác biệt gì so với ephedrine?

Mối hoài nghi lớn nhất đối với cam đắng xuất phát từ sự tương đồng cấu trúc giữa p-synephrine và ephedrine, một hợp chất từng bị cấm vì gây nhiều biến cố tim mạch nguy hiểm ^[3], ^[4]. Tuy nhiên, các nghiên cứu dược lý đã chỉ ra rằng p-synephrine thể hiện các đặc tính liên kết thụ thể và dược động học hoàn toàn khác biệt so với ephedrine và nor-epinephrine ^[3]. Hoạt chất p-synephrine có thời gian bán thải tương đối ngắn, chỉ rơi vào khoảng từ 2 đến 3 giờ trong cơ thể ^[5].

Khi đi vào cơ thể, p-synephrine đơn độc ở liều thử nghiệm không kích thích hệ tim mạch giống như các chất kích thích truyền thống ^[2]. Một đánh giá an toàn dựa trên báo cáo biến cố bất lợi của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) trước năm 2004 cũng kết luận rằng không có biến cố bất lợi nào được quy kết trực tiếp cho chiết xuất cam đắng hoặc p-synephrine ^[5].

Dù vậy, sự khác biệt về mặt hóa học không đồng nghĩa với việc cam đắng vô hại trong mọi tình huống. Hoạt chất này vẫn có khả năng làm tăng nhẹ tiêu hao năng lượng và tỷ lệ trao đổi chất khi nghỉ ngơi ^[6]. Ở những người có hệ mạch máu nhạy cảm hoặc đang bị xơ vữa, phản ứng của cơ thể với các protoalkaloid này vẫn cần được theo dõi thận trọng.

Các thử nghiệm ngắn hạn trên người: Huyết áp biến động ra sao?

Để làm rõ tác động tức thì của cam đắng lên áp lực mạch máu, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược đã được tiến hành trên người. Một nghiên cứu tiến hành trên 18 người khỏe mạnh gồm 9 nam và 9 nữ sử dụng chiết xuất cam đắng chứa 49 mg p-synephrine ^[2]. Các nhà khoa học đã đo huyết áp, nhịp tim và điện tâm đồ liên tục tại nhiều thời điểm từ 30 phút, 60 phút đến 8 giờ sau khi uống ^[2]. Kết quả ghi nhận không có sự thay đổi đáng kể nào về huyết áp tâm thu, nhịp tim hay điện tâm đồ ở cả nhóm dùng thuốc và nhóm giả dược, ngoại trừ mức giảm nhẹ 4,5 mmHg ở huyết áp tâm trương tại thời điểm 60 phút ^[2].

Một nghiên cứu chéo khác thực hiện tại Đại học Connecticut trên 18 tình nguyện viên khỏe mạnh từ 18 tuổi trở lên cũng cho kết quả tương tự ^[7]. Các đối tượng được cho dùng một liều đơn 450 mg chiết xuất quả cam đắng khô chuẩn hóa chứa 27 mg m- hoặc p-synephrine, hoặc giả dược ^[7]. Kết quả theo dõi suốt 8 giờ cho thấy chỉ số huyết áp tâm thu tối đa sau uống của nhóm dùng cam đắng là 114 mmHg so với 115 mmHg ở nhóm giả dược, còn huyết áp tâm trương là 68 mmHg ở cả hai nhóm ^[7]. Khoảng cách QTc trên điện tâm đồ cũng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ^[7].

Ngoài ra, thử nghiệm trên 14 nữ và 9 nam giới hơi thừa cân được cho dùng sản phẩm chứa 13 mg p-synephrine kết hợp 176 mg caffeine và chiết xuất trà xanh vào mỗi bữa ăn trong ngày ^[3]. Các chỉ số nhịp tim, huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và áp lực động mạch trung bình đo được đều không ghi nhận sự thay đổi bất thường nào so với giả dược ^[3]. Những bằng chứng này gợi ý rằng một liều đơn cam đắng ở mức thấp khó có thể gây tăng áp lực thành mạch đột ngột ở người có sức khỏe bình thường.

Đánh giá can thiệp dài ngày và các tổng quan y khoa

Không chỉ dừng lại ở các liều dùng duy nhất, tác động của cam đắng khi dùng kéo dài nhiều tuần cũng là tâm điểm chú ý của giới y khoa. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 60 ngày đã được thực hiện trên các nhóm, mỗi nhóm gồm 25 người khỏe mạnh ^[8]. Những người tham gia được sử dụng chiết xuất cam đắng chứa khoảng 49 mg p-synephrine hai lần mỗi ngày (tổng liều lên tới 98 mg p-synephrine/ngày), dùng đơn độc hoặc kết hợp với flavonoid naringin và hesperidin ^[8]. Sau 60 ngày, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương của các nhóm đều không có sự biến đổi đáng kể, không có tác dụng phụ nào được báo cáo ^[8].

Bên cạnh đó, một bài tổng quan công bố năm 2012 đã tổng hợp dữ liệu từ hơn 20 nghiên cứu lâm sàng trên khoảng 360 người sử dụng p-synephrine đơn độc hoặc kết hợp với các thành phần khác ^[6]. Hơn 50% số người tham gia nghiên cứu bị thừa cân hoặc béo phì, và khoảng hai phần ba trong số họ đã dùng phối hợp từ 132 đến 528 mg caffeine cùng 10 đến 53 mg p-synephrine mỗi ngày trong thời gian lên tới 12 tuần ^[6]. Tổng quan này kết luận rằng chiết xuất cam đắng hoặc p-synephrine nói chung không gây ra các biến cố bất lợi lớn như tăng nhịp tim hay tăng huyết áp ^[6].

Thậm chí, một nghiên cứu mù đôi kéo dài 8 tuần có đối chứng giả dược còn ghi nhận mức giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê ở cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương sau khi dùng sản phẩm chứa chiết xuất vỏ cam chanh, đồng thời giúp giảm cân, giảm đường huyết lúc đói và hạ mỡ máu ^[5]. Tuy nhiên, một số nghiên cứu khác lại ghi nhận huyết áp và nhịp tim tăng nhẹ có ý nghĩa thống kê nhưng không đáng kể về mặt lâm sàng sau khi uống chế phẩm chứa 54 mg p-synephrine ^[5]. Điều này cho thấy đáp ứng mạch máu giữa các cá thể vẫn có sự khác biệt nhất định.

Bằng chứng cảnh báo từ các thí nghiệm trên động vật

Trái ngược với bức tranh tương đối an toàn ở các thử nghiệm lâm sàng trên người khỏe mạnh, dữ liệu từ phòng thí nghiệm trên động vật lại gióng lên những hồi chuông cảnh báo quan trọng. Một nghiên cứu năm 2012 trên chuột cống trắng cái Sprague-Dawley được cho uống synephrine liên tục trong 28 ngày qua ống thông dạ dày với hai dạng chiết xuất: loại chứa 6% synephrine và loại chứa 95% synephrine tinh khiết, ở các mức liều 10 hoặc 50 mg/kg thể trọng ^[4]. Kết quả đo bằng thiết bị từ xa cho thấy synephrine làm tăng cả nhịp tim lẫn huyết áp của chuột ^[4].

Đáng chú ý, chuột dùng loại chiết xuất 95% synephrine tinh khiết lại ít bị ảnh hưởng huyết áp và nhịp tim hơn so với chuột dùng chiết xuất cam đắng thô ^[4]. Điều này khiến các nhà nghiên cứu đưa ra nhận định rằng chính các hợp chất tự nhiên khác tồn tại trong quả cam đắng thô có thể đã tham gia làm thay đổi các thông số sinh lý huyết động ^[4]. Hơn thế nữa, khi caffeine được bổ sung vào các liều thử nghiệm, hiện tượng tăng nhịp tim và huyết áp ở chuột diễn ra rõ rệt hơn rất nhiều ^[4].

Một nghiên cứu khác của nhóm tác giả Calapai tiến hành trên chuột đực dùng chiết xuất cam đắng chuẩn hóa chứa 4% và 6% p-synephrine với liều từ 2,5 đến 20 mg/kg mỗi ngày trong 7 ngày liên tiếp ^[1]. Dù huyết áp không thay đổi có ý nghĩa, những biến đổi bất thường trên điện tâm đồ đã xuất hiện rõ rệt sau 10 ngày theo dõi ^[1]. Một số trường hợp tử vong ở động vật điều trị cũng đã được ghi nhận dù không đạt ý nghĩa thống kê ^[1]. Các kết quả này chứng minh rằng việc dung nạp các thành phần phức tạp trong cam đắng ở nồng độ cao hoàn toàn có thể gây căng thẳng lên hệ tim mạch.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo dược cam đắng

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là cho rằng bất kỳ sản phẩm nào mang nhãn "trà thảo mộc tự nhiên" đều tuyệt đối an toàn cho mọi bệnh lý nền. Thực tế, thảo mộc thô chứa hỗn hợp hàng chục hợp chất có hoạt tính sinh học, và tác động của chúng lên thành mạch không hề thua kém các hoạt chất tổng hợp. Một số người thậm chí tự ý tăng lượng trà uống mỗi ngày với hy vọng nhanh chóng giảm mỡ, vô tình khiến cơ thể hấp thu lượng protoalkaloid vượt ngưỡng dung nạp.

Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng cam đắng nguyên chất với các viên uống giảm cân trôi nổi. Rất nhiều sản phẩm đốt mỡ trên thị trường thường pha trộn chiết xuất cam đắng với hàm lượng caffeine rất cao hoặc các loại thảo dược kích thích khác. Sự kết hợp này đã được chứng minh là làm tăng vọt nhịp tim và huyết áp mạnh mẽ hơn so với khi hoạt chất đứng một mình ^[4]. Người dùng khi gặp biến cố tim mạch thường chỉ nghĩ do bản thân mệt mỏi mà không biết nguyên nhân đến từ tương tác hiệp đồng này.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng trà cam đắng có thể dùng chung an toàn với các loại thuốc tây điều trị bệnh mạn tính. Mối lo ngại về việc sử dụng các thực phẩm bổ sung cùng lúc với các loại thuốc thông thường đang ngày một gia tăng trong y khoa ^[1]. Các thành phần trong cam đắng có thể làm thay đổi chuyển hóa hoặc gây tương tác bất lợi với các thuốc tác động lên huyết áp và nhịp tim.

Ai nên thận trọng và cách tiếp cận an toàn cho người tăng huyết áp

Đối với bệnh nhân tăng huyết áp, sự an toàn của thành mạch phải luôn được đặt lên hàng đầu. Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng khẳng định sự an toàn của p-synephrine mới chỉ được tiến hành trên người trẻ tuổi khỏe mạnh hoặc người hơi thừa cân có huyết áp bình thường ^[2], ^[7], ^[3]. Các nghiên cứu dài hạn khẳng định tính an toàn trên bệnh nhân đã có tổn thương tim mạch hoặc đang dùng thuốc hạ áp hiện vẫn còn rất thiếu ^[1], ^[6]. Do đó, người bị tăng huyết áp tuyệt đối không nên tự ý sử dụng trà cam đắng đậm đặc hoặc các viên chiết xuất liều cao.

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt kiêng kỵ hoặc thận trọng tối đa:

• Người đang được chẩn đoán tăng huyết áp độ 2 trở lên hoặc huyết áp chưa được kiểm soát ổn định.
• Người có kèm theo các bệnh lý loạn nhịp tim, thiếu máu cơ tim cục bộ hoặc tiền sử co thắt mạch.
• Người có thói quen tiêu thụ nhiều cà phê, trà đặc hoặc nước tăng lực mỗi ngày, do nguy cơ cộng hưởng làm tăng huyết áp ^[4].
• Người đang sử dụng các thuốc điều trị tim mạch, thuốc lợi tiểu hoặc thuốc chuyển hóa qua gan.

Nếu người bệnh vẫn muốn thưởng thức hương vị của trà cam đắng, nguyên tắc bắt buộc là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tim mạch đang điều trị trực tiếp. Khi được bác sĩ cho phép thử nghiệm, chỉ nên bắt đầu với lượng thật nhỏ trà pha loãng, không ngâm ủ quá lâu để hạn chế chiết xuất kiệt các alkaloid. Tuyệt đối không uống trà lúc bụng đói hoặc kết hợp cùng các đồ uống chứa caffeine. Trong quá trình sử dụng, người bệnh cần đo huyết áp đều đặn mỗi ngày vào cùng khung giờ để kịp thời phát hiện các biến động bất thường của áp lực thành mạch.

Nhìn chung, dù chiết xuất cam đắng đơn lẻ ở liều vừa phải không gây tăng huyết áp tức thì trên người khỏe mạnh trong các thử nghiệm ngắn ngày, nhưng rủi ro trên động vật và nguy cơ từ các chế phẩm phối hợp vẫn là bài học nhãn tiền. Người mắc bệnh tăng huyết áp không nên xem trà cam đắng là liệu pháp giảm cân hay thanh lọc cơ thể an toàn. Một chế độ ăn uống cân bằng, giảm muối, tập luyện vừa sức và tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ vẫn là chìa khóa vàng bền vững nhất để bảo vệ huyết áp.