Bối cảnh và thắc mắc thường gặp
Nhiều người tập gym, chạy bộ dùng thực phẩm bổ sung trước buổi tập chứa chiết xuất cam đắng (Citrus aurantium) để tăng tỉnh táo, đốt mỡ và nâng cao sức bền [1]. Thành phần chính tạo tác dụng trong cam đắng là hoạt chất p-synephrine [2]. Vận động viên bán chuyên lẫn chuyên nghiệp thường lo ngại dùng sản phẩm này sẽ dương tính khi kiểm tra doping.
Trả lời thẳng: p-synephrine trong cam đắng chưa từng là chất bị cấm chính thức trong thể thao [2]. Tổ chức Chống Doping Thế giới (WADA) đưa chất này vào Chương trình Giám sát từ năm 2009 và duy trì đến năm 2020 để theo dõi xu hướng sử dụng, không phải danh mục cấm [2]. Dù vậy, hiệu quả tăng thành tích thể thao của p-synephrine còn rất hạn chế và không đồng nhất giữa các môn [2].
Cam đắng tác động lên cơ thể thế nào?
Hoạt chất p-synephrine là một protoalkaloid có cấu trúc tương tự các chất dẫn truyền thần kinh amine nội sinh trong cơ thể [2]. Sự tương đồng này dẫn đến giả thuyết chất này kích thích hệ thần kinh giao cảm để tăng hiệu suất vận động [2]. Tuy nhiên, p-synephrine có đặc tính khác biệt do khả năng gắn kết thấp với các thụ thể adrenergic [2].
Trong kiểm tra doping, một mối lo khác là octopamine — một amine sinh học bị cấm trong thể thao do đặc tính kích thích và tăng hiệu suất [3]. Từng có giả định synephrine khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành octopamine dẫn đến kết quả dương tính [3]. Một nghiên cứu năm 2012 phân tích mẫu nước tiểu bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép nối khối phổ đã bác bỏ điều này [3]. Khi dùng thuốc chứa octopamine, nồng độ chất này trong nước tiểu tăng từ dưới ngưỡng phát hiện lên 142 microg/mL, nhưng dùng synephrine hoặc thực phẩm bổ sung chứa synephrine không làm tăng bài tiết octopamine qua thận [3].
Nghiên cứu nói gì về hiệu suất chạy, đạp xe và tập tạ?
Các dữ liệu khoa học hiện tại cho thấy p-synephrine nhìn chung thiếu tác dụng sinh công trong thể thao, dù các nghiên cứu dùng liều cấp tính còn ít và mâu thuẫn [2]. Ở nhóm môn tốc độ và sức bền, hoạt chất này không mang lại thay đổi rõ rệt [2]. Một tổng quan năm 2021 ghi nhận liều cấp tính 3 mg/kg trọng lượng cơ thể không làm tăng công suất đỉnh hay mức tiêu thụ oxy tối đa (VO2max) khi thử nghiệm đạp xe tăng dần cường độ ở các cua-rơ chuyên nghiệp [2].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, đối chứng năm 2016 trên 13 vận động viên chạy nước rút giàu kinh nghiệm đã kiểm tra liều 3 mg/kg p-synephrine so với giả dược [4]. Sau khi uống 45 phút, các vận động viên thực hiện bài nhảy squat, nhảy bật ngược chiều, nhảy lặp lại trong 15 giây và thi chạy mô phỏng 60 m, 100 m [4]. Kết quả cho thấy p-synephrine không làm thay đổi chiều cao nhảy bật ngược chiều (37,4 ± 4,2 cm so với 36,7 ± 3,3 cm ở nhóm giả dược), nhảy squat (34,4 ± 3,6 cm so với 33,9 ± 3,7 cm) hay nhảy lặp lại 15 giây (31,8 ± 4,1 cm so với 32,2 ± 3,6 cm) [4]. Tốc độ chạy tối đa cự ly 60 m (9,0 ± 0,5 m/s so với 9,0 ± 0,4 m/s) và 100 m (8,8 ± 0,5 m/s ở cả hai nhóm) cũng không đổi [4]. Nhóm tác giả kết luận liều 3 mg/kg không hiệu quả với vận động viên chạy nước rút, dù không làm tăng tác dụng phụ như đau đầu, khó chịu tiêu hóa, đau cơ hay mất ngủ sau thi đấu [4].
Ngược lại, bài tập kháng lực với tạ ghi nhận tín hiệu tích cực khi dùng ngắn ngày [5]. Nghiên cứu năm 2015 thực hiện trên 12 nam giới khỏe mạnh độ tuổi đại học, chia dùng 3 loại: 100 mg p-synephrine, 100 mg p-synephrine kết hợp 100 mg caffeine, hoặc giả dược trong 3 ngày trước ngày kiểm tra và buổi sáng ngày kiểm tra (các đợt cách nhau 1 tuần) [5]. Sau khi uống 45 phút, người tham gia thực hiện 6 hiệp gánh tạ (squat), tối đa 10 lần mỗi hiệp với mức tạ bằng 80% mức tối đa một lần nâng (1RM), nghỉ 2 phút giữa các hiệp [5]. Nhóm dùng p-synephrine đơn lẻ và nhóm kết hợp caffeine tăng số lần nâng tạ nhiều hơn đáng kể so với nhóm chứng không dùng gì (tăng 11,0 ± 8,0%) và nhóm giả dược (tăng 6,0 ± 7,0%), đồng thời tổng khối lượng tạ nâng được tăng 10,6 ± 12,0%, tập trung ở 3 hiệp cuối [5]. Riêng nhóm kết hợp thêm caffeine tăng công suất và tốc độ trung bình trong cả 6 hiệp khoảng 6,2 ± 8,0% mà không làm tăng nồng độ lactate máu, mức độ gắng sức cảm nhận hay tác dụng phụ [5].
Tuy nhiên, khi kéo dài thời gian sử dụng, lợi ích cộng thêm của synephrine lại mờ nhạt [6]. Một nghiên cứu năm 2017 khảo sát việc uống thực phẩm bổ sung trước tập (chứa 284 mg caffeine, 300 mg N-Acetyl-L-Tyrosine, 15 mg L-Dopa) có hoặc không kèm 20 mg synephrine mỗi ngày trong 8 tuần ở nam giới tập kháng lực [6]. Dù có một số bằng chứng cải thiện nhận thức và sức mạnh 1RM sau 4 tuần, nhưng sau 8 tuần, không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm về thành phần cơ thể, nhận thức hay hiệu suất tập luyện [6]. Việc thêm 20 mg synephrine không mang lại lợi ích cộng gộp nào, dù sản phẩm dung nạp tốt và không làm thay đổi nhịp tim, huyết áp lúc nghỉ hay chỉ số xét nghiệm máu [6].
Tác dụng đốt mỡ khi vận động: Khác biệt theo giới tính
Ngoài mục đích tăng sức bền, cam đắng thường được quảng bá giúp tăng đốt mỡ nhờ hiệu ứng sinh nhiệt [7]. Một nghiên cứu năm 2016 thử nghiệm mù đôi trên 18 người khỏe mạnh dùng liều 3 mg/kg p-synephrine hoặc giả dược trước bài đạp xe tăng dần 25 W mỗi 3 phút đến khi kiệt sức [7]. Lúc nghỉ ngơi, p-synephrine không làm thay đổi mức tiêu hao năng lượng (1,6 ± 0,3 kcal/phút ở cả hai nhóm) hay tốc độ oxy hóa chất béo (0,08 ± 0,02 g/phút so với 0,10 ± 0,04 g/phút) [7]. Nhưng khi vận động ở cường độ thấp đến trung bình, chất này làm tăng tốc độ oxy hóa chất béo tối đa từ 0,29 ± 0,15 g/phút lên 0,40 ± 0,18 g/phút và giảm đốt carbohydrate, dù không làm thay đổi tổng năng lượng tiêu hao hay ngưỡng cường độ đạt đốt mỡ tối đa (55,8 ± 7,7% so với 56,7 ± 8,2% VO2peak) [7].
Điểm giới hạn quan trọng của bằng chứng này là hiệu quả đốt mỡ chỉ ghi nhận ở nam giới, không thấy ở nữ giới [8]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi năm 2022 trên 16 phụ nữ khỏe mạnh, năng động đã kiểm tra việc uống 3 mg/kg p-synephrine hoặc giả dược 60 phút trước khi đạp xe ở cường độ từ 30% đến 80% VO2max vào buổi sáng (8-10 giờ) và buổi chiều tối (17-19 giờ) [8]. Kết quả cho thấy tốc độ oxy hóa chất béo tối đa ở nhóm dùng p-synephrine là 0,26 ± 0,09 g/phút buổi sáng và 0,21 ± 0,07 g/phút buổi tối, không khác biệt so với nhóm giả dược (0,25 ± 0,11 g/phút buổi sáng và 0,24 ± 0,07 g/phút buổi tối) [8]. Thời điểm tập trong ngày cũng không làm thay đổi kết quả này ở nữ giới [8].
Hiểu lầm thường gặp về thực phẩm bổ sung chứa cam đắng
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng cứ uống chiết xuất cam đắng sẽ tự động tiêu hao nhiều calo hơn [7]. Thực tế, nghiên cứu cho thấy p-synephrine chỉ dịch chuyển nguồn năng lượng từ đốt đường sang đốt mỡ trong lúc tập nhẹ và vừa, chứ không làm tăng tổng lượng calo tiêu thụ lúc nghỉ hay lúc tập [7]. Nếu không kết hợp vận động và kiểm soát ăn uống, việc giảm cân khó xảy ra.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tác dụng của sản phẩm hỗn hợp với tác dụng của riêng cam đắng [6]. Nhiều loại bột uống trước tập chứa lượng lớn caffeine (tới 284-304 mg mỗi liều, tương đương khoảng 3,5 mg/kg cơ thể) vốn đã có tác dụng tăng tỉnh táo và hiệu suất [1], [6]. Khi người tập cảm thấy khỏe hơn, hiệu ứng đó phần nhiều đến từ caffeine hơn là lượng nhỏ synephrine đi kèm [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù một số thử nghiệm dùng p-synephrine đơn lẻ không ghi nhận tác dụng phụ cấp tính [4], [5], các sản phẩm thương mại kết hợp cam đắng và caffeine lại ảnh hưởng rõ rệt lên huyết áp và đường huyết [1]. Một nghiên cứu dược lý năm 2008 trên 10 người trưởng thành khỏe mạnh (20-31 tuổi, gồm 3 nữ) đã cho uống 1 liều thực phẩm bổ sung chứa 21 mg synephrine và 304 mg caffeine ở trạng thái nghỉ và 1 giờ trước khi đạp xe 30 phút ở cường độ 75-80% nhịp tim tối đa [1]. Các nhà khoa học theo dõi nồng độ chất trong máu suốt 12 giờ cùng các dấu hiệu sinh tồn [1].
Kết quả chỉ ra việc tập thể dục không làm giảm bớt các tác động bất lợi của viên uống lên huyết áp và đường huyết [1]. Huyết áp tâm trương sau tập ở nhóm dùng sản phẩm cao hơn đáng kể so với giả dược, đạt đỉnh trung bình 71,7 ± 8,7 mmHg so với 63,0 ± 4,9 mmHg [1]. Nồng độ đường huyết sau ăn khi kết hợp viên uống và tập luyện cũng tăng lên 121,0 ± 31,6 mg/dL so với 103,7 ± 25,5 mg/dL ở nhóm đối chứng [1]. Do đó, người có tiền sử tăng huyết áp, bệnh tim mạch, rối loạn đường huyết hoặc nhạy cảm với chất kích thích cần đặc biệt thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng.
Cách áp dụng thực tế và an toàn
Nếu người tập khỏe mạnh muốn thử nghiệm sản phẩm chứa p-synephrine để hỗ trợ buổi tập tạ, thời điểm dùng trong các nghiên cứu thường là uống trước khi vận động từ 45 đến 60 phút [4], [5], [8]. Liều lượng p-synephrine từng được khảo sát an toàn trong ngắn hạn là khoảng 3 mg/kg trọng lượng cơ thể hoặc 100 mg/ngày trong 3 ngày cho bài tập kháng lực [4], [5]. Người tập nên ưu tiên đọc kỹ bảng thành phần để biết chính xác hàm lượng synephrine và caffeine, tránh uống chồng chéo nhiều nguồn kích thích trong ngày [1], [6].
Đối với vận động viên thi đấu chuyên nghiệp, dù p-synephrine không bị cấm và không chuyển hóa thành octopamine trong nước tiểu [2], [3], nguy cơ vẫn đến từ các sản phẩm trôi nổi pha trộn trực tiếp chất cấm octopamine [3]. Vận động viên chỉ nên chọn sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín, có chứng nhận kiểm định độc lập về tạp chất doping.
Tóm lại, chiết xuất cam đắng không vi phạm quy định chất cấm của WADA nhưng cũng không phải "thần dược" tăng sức bền cho người chạy bộ hay đạp xe [2], [4]. Lợi ích của hoạt chất này chủ yếu dừng ở mức hỗ trợ số lần nâng tạ ngắn hạn và tăng sử dụng mỡ khi tập nhẹ ở nam giới [5], [8], [7]. Người tập nên đặt nền tảng vào chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và tham khảo bác sĩ nếu có bệnh nền thay vì phụ thuộc vào thực phẩm bổ sung.
