Chỉ tuân thủ chế độ MIND mức độ trung bình có lợi ích não bộ?

Nhiều người bước sang tuổi trung niên thường lo lắng về tình trạng suy giảm trí nhớ hay quên trước quên sau. Tìm kiếm giải pháp bảo vệ não bộ qua ăn uống trở thành mối quan tâm phổ biến, trong đó chế độ ăn MIND thường xuyên được nhắc tới. Tuy nhiên, việc tuân thủ khắt khe từng bữa ăn theo quy chuẩn nghiêm ngặt không phải điều dễ dàng với phần lớn mọi người trong cuộc sống bận rộn.

Nghiên cứu khoa học cho thấy người chỉ tuân thủ chế độ MIND ở mức độ trung bình vẫn nhận được lợi ích nhất định cho não bộ ^[1], ^[2]. Mặc dù mức độ bảo vệ tối ưu thường thuộc về nhóm áp dụng nghiêm ngặt nhất ^[3], ^[4], ^[2], việc thay đổi từng phần khẩu phần ăn hàng ngày vẫn tạo ra sự khác biệt tích cực cho nhận thức tổng thể ^[1].

Cơ chế tác động của chế độ ăn MIND tới sức khỏe não bộ

Chế độ ăn MIND (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay) là mô hình ăn uống kết hợp giữa chế độ Địa Trung Hải và chế độ kiểm soát huyết áp DASH ^[5]. Thang điểm dinh dưỡng này tập trung chấm điểm dựa trên 10 nhóm thực phẩm tốt cho não bộ và hạn chế 5 nhóm thực phẩm kém lành mạnh ^[3].

Mục tiêu chính của mô hình này là can thiệp nhằm làm chậm quá trình thoái hóa thần kinh và giảm nguy cơ sa sút trí tuệ ^[5]. Các nhà khoa học từng đặt giả thuyết rằng một cơ chế tiềm năng giúp chế độ ăn MIND làm chậm quá trình suy giảm nhận thức là nhờ vào các đặc tính chống viêm của nó ^[6].

Việc tiêu thụ các nhóm thực phẩm lành mạnh giúp nuôi dưỡng các tế bào thần kinh, hỗ trợ duy trì cấu trúc và chức năng của não bộ theo thời gian ^[7]. Ngược lại, việc hạn chế các món ăn nhiều chất béo có hại giúp giảm tải các tổn thương tiềm tàng đối với mạch máu não ^[1], ^[7].

Bằng chứng từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn

Mối liên hệ giữa mức độ tuân thủ chế độ ăn MIND và nhận thức đã được phân tích qua hàng loạt nghiên cứu thực tế trên thế giới. Mỗi nghiên cứu sử dụng thiết kế và các thang đo riêng để làm rõ tác động này.

Tại Mỹ, nghiên cứu Framingham Heart Study công bố năm 2021 đã đánh giá 2.092 người tham gia với độ tuổi trung bình 61 tuổi ^[7]. Dữ liệu khẩu phần ăn thu thập qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm tối đa tại 3 thời điểm, kiểm tra nhận thức lúc ban đầu và sau trung bình 6,6 năm trên 1.584 người, kết hợp chụp cộng hưởng từ (MRI) não trên 1.904 người ^[7]. Kết quả ghi nhận điểm số tuân thủ chế độ MIND cao hơn có liên quan đến chức năng nhận thức tổng thể tốt hơn (beta = +0,03 SD, p = 0,004), trí nhớ bằng lời nói, trí nhớ thị giác, tốc độ xử lý, khả năng hiểu/lý luận bằng lời tốt hơn và thể tích toàn bộ não (TBV) lớn hơn ^[7]. Dù vậy, nghiên cứu không tìm thấy liên hệ với việc giảm suy giảm nhận thức theo thời gian hay các chỉ số MRI khác như thể tích hồi hải mã hay nhồi máu não thầm lặng ^[7].

Nghiên cứu đoàn hệ REGARDS công bố năm 2024 khảo sát trên 14.145 người tham gia có độ tuổi trung bình 64 tuổi, trong đó 56,7% là nữ ^[4]. Nhóm nghiên cứu chia mức độ tuân thủ MIND theo biến liên tục và theo các nhóm tam phân vị (tertiles) để theo dõi tỷ lệ suy giảm nhận thức mới mắc ^[4]. Kết quả cho thấy tuân thủ chế độ MIND ở mức cao hơn liên quan đến việc giảm nguy cơ suy giảm nhận thức mới mắc (OR = 0,96; khoảng tin cậy 95% CI: 0,93-0,99; p = 0,02) sau khi hiệu chỉnh đầy đủ các biến số ^[4]. Mối liên hệ giảm nguy cơ này thể hiện rõ ở nữ giới (OR = 0,92; 95% CI: 0,89-0,96; p < 0,001) nhưng không thấy ý nghĩa thống kê ở nam giới (OR = 1,01; 95% CI: 0,97-1,06; p = 0,64) ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu từ Nurses' Health Study công bố năm 2018 theo dõi 16.058 phụ nữ lớn tuổi từ 70 tuổi trở lên ^[3]. Khẩu phần ăn được đo 5 lần từ năm 1984 đến 1998, nhận thức được đánh giá 4 lần qua điện thoại bằng thang TICS trong giai đoạn 1995-2001 ^[3]. Kết quả cho thấy tuân thủ lâu dài chế độ MIND ở mức cao hơn có liên quan vừa phải tới điểm trí nhớ bằng lời nói tốt hơn (chênh lệch trung bình hiệu chỉnh đa biến giữa nhóm ngũ phân vị cao nhất và thấp nhất là 0,04; 95% CI: 0,01-0,07; p-trend = 0,006) ^[3]. Tuy nhiên, nghiên cứu không thấy liên hệ đối với sự suy giảm nhận thức toàn cầu hay suy giảm trí nhớ sau 6 năm theo dõi ^[3].

So sánh kết quả: Tuân thủ nghiêm ngặt và áp dụng một phần

Một tổng quan năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 1 nghiên cứu cắt ngang và 5 nghiên cứu dọc cho thấy sự phân tầng rõ rệt theo mức độ tuân thủ ^[2]. Nghiên cứu cắt ngang trên 5.907 người Mỹ trưởng thành chỉ ra rằng điểm nhận thức tổng thể ở nhóm tuân thủ cao nhất đạt 15,6 điểm so với 14,9 điểm ở nhóm tuân thủ thấp nhất (p-trend < 0,001) ^[2]. Nhóm tuân thủ cao nhất có nguy cơ thực hiện kém bài kiểm tra nhận thức thấp hơn 35% so với nhóm thấp nhất (OR = 0,70; 95% CI: 0,56-0,86; p = 0,001) ^[2].

Về mặt theo dõi dọc, nghiên cứu trên 2.223 người cao tuổi Thụy Điển sau 6 năm và nghiên cứu trên 960 người Mỹ sau 4,7 năm đều ghi nhận mức tuân thủ MIND cao hơn giúp giảm tốc độ suy giảm nhận thức ^[2]. Cụ thể, trên 960 người Mỹ, tuân thủ cao gắn liền với việc giảm suy giảm ở cả 5 lĩnh vực nhận thức: trí nhớ tình tiết (beta = 0,0090; p = 0,001), trí nhớ ngữ nghĩa (beta = 0,0113; p < 0,0001), khả năng thị giác không gian (beta = 0,0077; p = 0,002), tốc độ tri giác (beta = 0,0097; p < 0,0001) và trí nhớ làm việc (beta = 0,0060; p = 0,01) ^[2].

Mức độ áp dụng một phần (mức độ trung bình) đem lại tác động ra sao? Nghiên cứu năm 2023 trên 4.066 người từ Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Trung Quốc (CHNS) với thời gian theo dõi trung vị 3 năm đã chia điểm MIND thành 3 nhóm tam phân vị với điểm trung vị lần lượt là 3,0; 4,0 và 5,5 điểm ^[1]. Kết quả chứng minh chức năng nhận thức toàn cầu tăng dần theo từng nấc điểm ^[1]. Cứ mỗi 3 điểm tăng thêm trong thang điểm MIND, điểm z nhận thức toàn cầu tăng 0,110 (95% CI: 0,060-0,159; p-trend < 0,001), con số này tương đương với việc trẻ hơn khoảng 1 tuổi về mặt nhận thức ^[1]. Phân tích gộp trên 26.103 người trong cùng công trình này cũng cho thấy mỗi độ lệch chuẩn tăng thêm của điểm MIND giúp điểm z nhận thức cao hơn 0,042 đơn vị (95% CI: 0,020-0,065) và làm chậm suy giảm nhận thức hàng năm 0,010 đơn vị (95% CI: -0,001-0,021) ^[1]. Như vậy, ngay cả khi chưa đạt mức tuyệt đối, mỗi cải thiện nhỏ trong khẩu phần ăn đều mang lại giá trị tích lũy.

Những giới hạn của bằng chứng hiện tại

Mặc dù có nhiều kết quả tích cực, các nghiên cứu về chế độ MIND vẫn ghi nhận những dữ liệu chưa đồng nhất giữa các quần thể. Điển hình là nghiên cứu DO-HEALTH công bố năm 2024 theo dõi 2.028 người từ 70 tuổi trở lên (60,5% là phụ nữ, tuổi trung bình 74,88) trong vòng 3 năm ^[6]. Kết quả cho thấy mức độ tuân thủ chế độ MIND tại thời điểm ban đầu không có liên quan đến việc giảm nguy cơ suy giảm nhận thức nhẹ (MCI) dù đánh giá theo thang điểm MoCA < 26 (OR = 0,99; 95% CI: 0,94-1,04) hay MoCA < 24 (OR = 1,03; 95% CI: 0,96-1,10) ^[6]. Nghiên cứu DO-HEALTH cũng ghi nhận chế độ MIND ban đầu không làm thay đổi các chỉ dấu sinh học gây viêm như hsCRP hay IL-6 sau 3 năm ^[6].

Tương tự, nghiên cứu IDCD công bố năm 2022 trên 960 người cao tuổi mắc đái tháo đường týp 2 với thời gian theo dõi trung bình 4,1 năm cho thấy: ban đầu cả hai chế độ MIND và Địa Trung Hải (MEDI) đều liên quan đến suy giảm nhận thức chậm hơn ^[8]. Tuy nhiên, khi đưa cả ba chế độ ăn (bao gồm cả DASH) vào mô hình đa biến đồng thời để phân tích độc lập, chỉ có việc tuân thủ chế độ Địa Trung Hải là còn giữ được mối liên hệ có ý nghĩa thống kê đối với việc làm chậm suy giảm nhận thức toàn cầu (beta = 0,013, SE = 0,006; p = 0,042) và chức năng điều hành (beta = 0,001, SE = 0,008; p = 0,023), trong khi hiệu ứng của MIND không còn duy trì sự độc lập ^[8].

Phần lớn các dữ liệu tổng hợp hiện nay đến từ các nghiên cứu quan sát tiến cứu hoặc cắt ngang, chủ yếu được thực hiện tại Mỹ từ năm 2015 đến 2024 với quy mô dao động từ vài chục đến hơn 120.000 người ^[5]. Tính chất quan sát này chưa thể khẳng định hoàn toàn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối ^[7], ^[5].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn MIND

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "phải ăn đúng 100% mới có tác dụng, nếu không sẽ vô ích". Dữ liệu định lượng cho thấy xu hướng cải thiện nhận thức diễn ra tuyến tính theo từng mức điểm tăng lên ^[1]. Người áp dụng từng phần vẫn nhận được sự bù đắp đáng kể so với nhóm ăn uống hoàn toàn không kiểm soát ^[1], ^[2].

Một hiểu lầm khác là xem chế độ ăn MIND như một phương thuốc đặc trị có thể "chữa khỏi" hoàn toàn chứng suy giảm trí nhớ hay đảo ngược bệnh lý sa sút trí tuệ. Can thiệp dinh dưỡng chỉ đóng vai trò hỗ trợ lối sống, duy trì hiệu suất hoạt động của các tế bào não và làm chậm tốc độ thoái hóa theo tuổi tác chứ không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa ^[3], ^[7], ^[5].

Ngoài ra, nhiều người tin rằng chế độ này mang lại hiệu quả tức thì chỉ sau vài tuần. Trên thực tế, các nghiên cứu ghi nhận lợi ích bảo vệ não bộ đều dựa trên sự theo dõi kéo dài từ 3 năm, 4,7 năm cho tới hơn 6 năm ^[3], ^[1], ^[2], ^[7].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?

Những người có bệnh lý chuyển hóa nền, đặc biệt là bệnh đái tháo đường týp 2, cần thận trọng và tham khảo chuyên gia y tế trước khi thay đổi thực đơn. Dữ liệu thực tế cho thấy ở nhóm người bệnh này, một số mô hình dinh dưỡng khác như Địa Trung Hải truyền thống có thể thể hiện ưu thế độc lập rõ ràng hơn đối với chức năng điều hành và nhận thức ^[8].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính nặng như suy giảm chức năng thận, tim mạch phức tạp hoặc có tiền sử đột quỵ, bệnh thần kinh cũng cần được bác sĩ chuyên khoa tư vấn trực tiếp ^[4], ^[7]. Việc tự ý áp dụng các khuôn mẫu ăn uống cứng nhắc mà không kiểm soát các chỉ số bệnh nền có thể gây mất cân bằng dinh dưỡng.

Người cao tuổi có thể trạng suy nhược, kém hấp thu hoặc đang dùng nhiều loại thuốc điều trị cần đảm bảo đủ tổng năng lượng khẩu phần trước khi hạn chế nhóm thực phẩm nào đó ^[4], ^[6].

Gợi ý áp dụng thực tế phù hợp lối sống

Không cần phải thay đổi toàn bộ căn bếp ngay lập tức, việc áp dụng chế độ MIND có thể bắt đầu từ những điều chỉnh nhỏ và duy trì bền bỉ:

• Ưu tiên các nhóm thực phẩm có lợi: Nghiên cứu phân tích thành phần chỉ ra rằng việc tiêu thụ các loại hạt, cá, và trà cho thấy mối liên hệ tích cực độc lập đối với chức năng nhận thức ^[1]. Bổ sung một nắm hạt vào bữa phụ hoặc uống trà không đường là cách đơn giản để tích lũy điểm số dinh dưỡng.
• Giảm thiểu các món ăn bất lợi: Tiêu thụ thực phẩm chiên rán (fried food) cho thấy mối liên hệ nghịch đảo rõ rệt với chức năng nhận thức ^[1]. Việc chủ động cắt giảm tần suất ăn đồ chiên xào nhiều dầu mỡ hàng tuần là bước đi thực tế nhất để bảo vệ não bộ ^[1].
• Linh hoạt kết hợp: Thay vì áp lực phải tuân thủ nghiêm ngặt 10 món ăn bổ não và kiêng tuyệt đối 5 món ăn có hại theo thang điểm ^[3], người bận rộn có thể đặt mục tiêu tăng dần 1 đến 3 điểm MIND trong chế độ ăn hàng ngày bằng cách thêm rau xanh, dùng cá thay cho thịt mỡ vài bữa mỗi tuần ^[1].

Duy trì một chế độ ăn uống hướng tới sức khỏe não bộ là hành trình dài hạn. Tuân thủ nghiêm ngặt đem lại kết quả bảo vệ tối ưu, nhưng ngay cả khi chỉ thực hiện ở mức độ trung bình, não bộ của bạn vẫn nhận được những lợi ích thực sự so với việc bỏ mặc hoàn toàn thói quen ăn uống ^[1], ^[2].