Chế độ ăn MIND ngừa sa sút trí tuệ: Thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Nhiều người lớn tuổi thường lo lắng trước dấu hiệu suy giảm trí nhớ hay nguy cơ sa sút trí tuệ khi về già. Khi những tin đồn về các chế độ ăn bổ não xuất hiện tràn lan, chế độ ăn MIND nổi lên như giải pháp tự nhiên đầy triển vọng được quan tâm rộng rãi. Tuy nhiên, liệu việc kiên trì theo đuổi thực đơn này có thực sự bảo vệ bộ não khỏi sự thoái hóa như lời đồn?

Dữ liệu khoa học gần đây cho thấy kết quả thận trọng hơn nhiều so với kỳ vọng ban đầu. Dù nghiên cứu quan sát từng cho thấy người ăn theo chế độ MIND duy trì chức năng nhận thức tốt hơn, thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn lại chưa ghi nhận sự khác biệt rõ rệt giữa chế độ này và chế độ ăn đối chứng có kiểm soát calo.

Chế độ ăn MIND là gì và vì sao được quan tâm?

Chế độ ăn MIND (Mediterranean-DASH Intervention for Neurodegenerative Delay) được phát triển dựa trên sự kết hợp giữa chế độ ăn Địa Trung Hải và chế độ kiểm soát huyết áp DASH [2, 4]. Mục tiêu cốt lõi của MIND là làm chậm quá trình suy giảm nhận thức và giảm nguy cơ mắc bệnh sa sút trí tuệ ^[1]. Khác với Địa Trung Hải hay DASH nguyên bản vốn không tập trung ưu tiên cho phòng ngừa sa sút trí tuệ, MIND được tinh chỉnh từ bằng chứng khoa học liên kết các thực phẩm bảo vệ tế bào thần kinh [2, 6].

Bệnh Alzheimer hiện là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 6 tại Mỹ, với chi phí chăm sóc ước tính lên tới 305 tỷ USD vào năm 2020 [5, 6]. Căn bệnh thoái hóa thần kinh này làm suy giảm dần trí nhớ và khả năng sống độc lập, trong khi y học hiện vẫn chưa tìm ra liệu pháp đặc trị làm đảo ngược tiến trình tổn thương ^[2]. Vì vậy, việc tìm kiếm giải pháp dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa để phòng ngừa bệnh từ sớm trở thành chiến lược y tế công cộng cấp thiết ^[2].

Giả thuyết về cơ chế tác động lên não bộ

Về mặt lý thuyết, chế độ ăn MIND hướng đến việc cung cấp nguồn thực phẩm giàu chất chống oxy hóa tự nhiên ^[2]. Các chất chống oxy hóa và dưỡng chất thực vật này được kỳ vọng sẽ bảo vệ mô não khỏi căng thẳng oxy hóa và phản ứng viêm kéo dài. Đây đều là những yếu tố sinh học liên quan chặt chẽ đến sự lão hóa của hệ thần kinh.

Trong các can thiệp lâm sàng, chế độ ăn MIND chú trọng bổ sung các nhóm thực phẩm chủ chốt như dầu ô liu nguyên chất, quả mọng (như việt quất) và các loại hạt ^[2]. Những dưỡng chất này như axit alpha-linolenic hay alpha-tocopherol đã được xác định có mối liên hệ sinh học chặt chẽ với phản ứng chuyển hóa trong cơ thể ^[3]. Ngoài ra, việc kết hợp hạn chế nhẹ calo còn hướng tới hỗ trợ kiểm soát cân nặng, huyết áp và chuyển hóa toàn thân [4, 5].

Kỳ vọng lớn từ các nghiên cứu quan sát ban đầu

Trước khi các thử nghiệm lâm sàng được tiến hành, dữ liệu từ các nghiên cứu dịch tễ quan sát từng tạo nên làn sóng lạc quan lớn về tiềm năng của chế độ MIND [3, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2016 theo dõi 960 người tham gia Dự án Trí nhớ và Lão hóa (Memory and Aging Project) trong thời gian trung bình 4,7 năm ^[4]. Kết quả phân tích mô hình điều chỉnh chỉ ra điểm số tuân thủ chế độ ăn MIND có liên quan thuận với việc làm chậm suy giảm nhận thức toàn diện (beta = 0,0092; p < 0,0001) ^[4]. Tác động tích cực này cũng xuất hiện trên cả 5 phân vùng nhận thức riêng biệt, bao gồm trí nhớ phân đoạn (episodic memory, beta: 0,0090; p = 0,001), trí nhớ ngữ nghĩa (semantic memory, beta: 0,0113; p < 0,0001), khả năng thị giác không gian (visuospatial ability, beta: 0,0077; p = 0,002), tốc độ tri giác (perceptual speed, beta: 0,0097; p < 0,0001) và trí nhớ làm việc (working memory, beta: 0,0060; p = 0,01) [6, 8]. Đáng chú ý, tốc độ suy giảm nhận thức ở nhóm tuân thủ cao nhất chậm hơn nhóm thấp nhất, tương đương sự trẻ hóa 7,5 tuổi ^[4].

Dữ liệu tổng hợp từ các báo cáo quan sát khác cũng ghi nhận kết quả tương đồng ^[5]. Một phân tích cắt ngang trên 5.907 người Mỹ trưởng thành cho thấy nhóm tuân thủ MIND cao nhất có điểm nhận thức toàn diện cao hơn nhóm thấp nhất (15,6 +- 0,09 so với 14,9 +- 0,10; p xu hướng < 0,001) và giảm 35% nguy cơ đạt điểm nhận thức kém (OR: 0,70; khoảng tin cậy 95%: 0,56 - 0,86; p = 0,001) ^[5]. Theo dõi theo chiều dọc trên 2.223 người cao tuổi Thụy Điển trong 6 năm cũng cho thấy mức độ tuân thủ cao gắn liền với việc giảm tốc độ suy giảm nhận thức ^[5].

Bên cạnh đó, nghiên cứu Framingham Heart Study công bố năm 2021 tiến hành khảo sát trên 2.092 người tham gia với độ tuổi trung bình 61 +- 9 tuổi ^[6]. Các nhà khoa học đã thu thập bảng hỏi tần suất ăn uống trung bình qua 3 chu kỳ khám, đánh giá nhận thức tại chu kỳ 7 và theo dõi lại sau trung bình 6,6 +- 1,1 năm trên 1.584 người ^[6]. Phân nhóm chụp cộng hưởng từ (MRI) não gồm 1.904 người ^[6]. Kết quả cho thấy điểm ăn MIND cao gắn liền với điểm nhận thức toàn cầu tốt hơn tại thời điểm ban đầu (beta +- SE: +0,03 SD +- 0,01; p = 0,004), trí nhớ bằng lời nói, trí nhớ thị giác, tốc độ xử lý, khả năng hiểu/lý luận bằng lời nói và thể tích toàn bộ não (TBV) lớn hơn sau khi hiệu chỉnh các biến số lâm sàng, lối sống và nhân khẩu học ^[6].

Dữ liệu thực tế: Thử nghiệm lâm sàng NEJM 2023 nói gì?

Mặc dù các dữ liệu quan sát rất khả quan, nghiên cứu Framingham 2021 cũng chỉ ra điểm ăn MIND không hề liên quan đến tốc độ suy giảm nhận thức theo thời gian theo dõi dài hạn, cũng như không liên quan đến các chỉ số MRI chuyên biệt như thể tích hồi hải mã, thể tích não thất bên hay tổn thương chất trắng ^[6]. Để tìm kiếm bằng chứng xác thực, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được triển khai [1, 2, 4].

Đáng chú ý nhất là thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên công bố năm 2023 trên tạp chí NEJM, được thực hiện tại hai trung tâm nhằm đánh giá tác động thực sự của chế độ ăn MIND ^[7]. Nghiên cứu tuyển chọn người lớn tuổi trong độ tuổi từ 65 đến 84 tuổi, chưa có suy giảm nhận thức nhưng có tiền sử gia đình mắc chứng sa sút trí tuệ, chỉ số khối cơ thể (BMI) lớn hơn 25 và có chế độ ăn dưới chuẩn được xác định qua bảng câu hỏi 14 mục [4, 5]. Trong số 1.929 người được sàng lọc, có 604 người chính thức tham gia và được phân ngẫu nhiên theo tỷ lệ 1:1 vào nhóm thực hiện chế độ ăn MIND kết hợp hạn chế calo nhẹ (301 người) hoặc nhóm chế độ ăn đối chứng kết hợp hạn chế calo nhẹ (303 người) trong suốt 3 năm ^[7].

Những người tham gia ở cả hai nhóm đều nhận được hướng dẫn tư vấn tuân thủ chế độ ăn kèm hỗ trợ giảm cân ^[7]. Riêng nhóm can thiệp được cung cấp thêm một số thực phẩm chủ chốt như dầu ô liu nguyên chất, quả việt quất và các loại hạt ^[2]. Tiêu chí đánh giá chính là sự thay đổi từ thời điểm ban đầu của điểm nhận thức toàn diện và 4 phân vùng nhận thức, dựa trên bộ 12 bài kiểm tra được chuẩn hóa thành điểm z ^[7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hoàn thành thử nghiệm đạt rất cao với 93,4% ^[7]. Tuy nhiên, từ thời điểm ban đầu đến năm thứ 3, sự cải thiện về điểm nhận thức toàn cầu diễn ra ở cả hai nhóm và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm ăn theo chế độ MIND so với nhóm ăn đối chứng kiểm soát calo ^[7].

Kết quả khiêm tốn này tiếp tục được ghi nhận trong một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng dạng thí điểm công bố năm 2025 ^[8]. Nghiên cứu này đánh giá 41 người trưởng thành ở độ tuổi trung niên (40-55 tuổi), phân chia ngẫu nhiên vào nhóm ăn MIND có hỗ trợ (15 người), nhóm ăn MIND không hỗ trợ (14 người) và nhóm đối chứng (12 người) trong 12 tuần ^[8]. Kết thúc can thiệp, dù hai nhóm can thiệp có cải thiện tâm trạng và chất lượng cuộc sống (p < 0,05), các nhà khoa học không tìm thấy sự khác biệt hay tương tác có ý nghĩa thống kê nào về chức năng nhận thức giữa các nhóm ^[8].

Một tổng quan hệ thống năm 2025 tổng hợp 39 bài báo từ 14 quốc gia trên các cơ sở dữ liệu lớn (với cỡ mẫu các nghiên cứu từ 37 đến 120.661 người) cũng thừa nhận: bằng chứng lâm sàng về hiệu quả cải thiện nhận thức của chế độ MIND vẫn còn nhiều kết quả trái chiều ^[1]. Việc phân tích di truyền gần đây từ 494 người gốc châu Âu và 58 người gốc châu Phi thuộc thử nghiệm MIND cũng cho thấy phản ứng nhận thức có thể còn phụ thuộc vào các yếu tố gen di truyền cá thể ^[3].

Hiểu lầm thường gặp về chế độ ăn bảo vệ não

Nhiều người thường tin rằng chỉ cần áp dụng một thực đơn cụ thể như chế độ ăn MIND là có thể đẩy lùi hoặc phòng ngừa hoàn toàn bệnh suy giảm trí tuệ. Đây là suy nghĩ chưa chuẩn xác. Cho đến nay, y học khẳng định không có bất kỳ một loại thực phẩm hay chế độ ăn đơn lẻ nào có thể "chữa khỏi" hoàn toàn chứng Alzheimer hay các dạng sa sút trí tuệ khác ^[2].

Một ngộ nhận khác là hiệu quả trên nghiên cứu quan sát có thể thay thế cho thử nghiệm lâm sàng. Các nghiên cứu quan sát thường dễ bị nhiễu bởi các yếu tố lối sống lành mạnh sẵn có của người tham gia [1, 4]. Khi bước vào thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt, việc kiểm soát calo tổng thể và duy trì thói quen ăn uống khoa học ở nhóm đối chứng cũng mang lại lợi ích nhận thức tương đương, cho thấy vai trò của quản lý cân nặng và lối sống toàn diện có thể quan trọng hơn việc chỉ tuân thủ gò bó theo một tên gọi chế độ ăn [4, 8].

Ai nên thận trọng khi thay đổi chế độ dinh dưỡng?

Mặc dù chế độ ăn MIND bao gồm nhiều nhóm thực phẩm tự nhiên tốt cho sức khỏe, không phải ai cũng nên tự ý thay đổi thực đơn một cách đột ngột.

Những người lớn tuổi có sẵn bệnh lý nền mạn tính như bệnh thận, bệnh lý tim mạch phức tạp, đái tháo đường đang dùng thuốc kiểm soát đường huyết hoặc bệnh lý tiêu hóa cần hết sức thận trọng. Việc tăng cường đột ngột các loại hạt, rau củ nhiều chất xơ hoặc thay đổi lượng chất béo nạp vào có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa thuốc hoặc gây tải áp lực lên hệ tiêu hóa. Những đối tượng này nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng để thiết kế chế độ ăn phù hợp với thể trạng.

Gợi ý áp dụng thực đơn khoa học vào đời sống

Dù chưa chứng minh được sự vượt trội trong thử nghiệm lâm sàng đối chứng, các nhóm thực phẩm cốt lõi của chế độ MIND vẫn là nguồn dinh dưỡng rất lành mạnh cho cơ thể nói chung:

• Tăng cường rau xanh và các loại củ quả tươi trong bữa ăn hàng ngày để bổ sung vitamin và khoáng chất tự nhiên.
• Bổ sung các loại quả mọng như quả việt quất hoặc các loại trái cây giàu chất chống oxy hóa vào các bữa phụ ^[2].
• Sử dụng các loại hạt không tẩm muối và ưu tiên dầu ô liu nguyên chất trong chế biến thức ăn thay cho mỡ động vật hoặc dầu tinh luyện ^[2].
• Kết hợp chế độ ăn với việc hạn chế calo nhẹ nếu đang có tình trạng thừa cân hoặc chỉ số BMI trên 25, nhằm kiểm soát cân nặng tốt hơn ^[7].
• Kết hợp dinh dưỡng với việc tập thể dục thường xuyên và duy trì các hoạt động kích thích tư duy, tương tác xã hội để bảo vệ sức khỏe hệ thần kinh một cách toàn diện [3, 5].

Chế độ ăn MIND mang lại nhiều giá trị tích cực cho sức khỏe tổng thể, tâm trạng và lối sống, nhưng không phải là "thần dược" ngăn chặn sa sút trí tuệ trong các thử nghiệm lâm sàng nghiêm ngặt. Người dân nên xây dựng một chế độ ăn cân bằng, duy trì cân nặng hợp lý và luôn trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi có những thay đổi lớn về chế độ ăn uống khi có bệnh nền.