Nắng gắt gây tổn thương tế bào da, làm đứt gãy cấu trúc nền và đẩy nhanh tốc độ lão hóa. Nhiều người tìm kiếm các giải pháp tự nhiên để tăng cường khả năng tự vệ của làn da trước tác động của môi trường.
Biển súc (Polygonum aviculare), một loại thảo dược quen thuộc, chứa hoạt chất juglanin có khả năng giảm stress oxy hóa và viêm do tia cực tím B (UVB) [1]. Dù vậy, thảo dược này chỉ mang tính hỗ trợ sinh học, hoàn toàn không thể thay thế kem chống nắng hay các biện pháp che chắn thông thường.
Nắng mặt trời tàn phá làn da như thế nào
Ánh nắng mặt trời tác động lên da qua nhiều dải quang phổ khác nhau. Trong đó, bức xạ UVB có bước sóng từ 280-315 nm là thành phần gây hại mạnh nhất đến bề mặt biểu bì [1]. Tiếp xúc lâu ngày với tia UVB gây viêm, hình thành stress oxy hóa và có thể dẫn đến nguy cơ ung thư da [1].
Bên cạnh UVB, tia cực tím A (UVA) với bước sóng 320-420 nm cũng góp phần kích hoạt tình trạng lão hóa do ánh sáng [2]. Phơi nhiễm mạn tính với tia cực tím khiến da tích tụ chất đàn hồi bất thường, làm thoái hóa collagen ở lớp hạ bì và thay đổi độ dày biểu bì [7, 8]. Hậu quả lâm sàng là sự xuất hiện của các nếp nhăn, giãn mạch máu nhỏ, rối loạn sắc tố và suy giảm độ săn chắc tự nhiên của da [3].
Ngoài tia UV, các nghiên cứu gần đây cho thấy ánh sáng nhìn thấy và bức xạ hồng ngoại cũng góp phần gây tổn thương mô và thúc đẩy quá trình lão hóa [6, 8]. Do đó, việc bảo vệ da cần bao quát nhiều yếu tố sinh học bên trong lẫn rào cản bên ngoài [4].
Hoạt chất chính từ cây biển súc
Biển súc có tên khoa học là Polygonum aviculare. Trong cây có chứa hoạt chất juglanin, một hợp chất tự nhiên được tinh chế từ chiết xuất thô của loại thảo mộc này [1, 2].
Juglanin được ghi nhận là một thành phần chức năng quan trọng, thể hiện các đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm và ngăn chặn tế bào khối u phát triển [1, 2]. Nhờ những cơ chế này, juglanin thu hút sự quan tâm lớn của giới nghiên cứu trong việc tìm kiếm các liệu pháp giảm nhẹ tổn thương da do tia cực tím [1, 2].
Nghiên cứu trên động vật: Kháng viêm và giảm stress oxy hóa
Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã khảo sát tác dụng của juglanin chiết xuất từ Polygonum aviculare trên chuột không lông bị chiếu xạ UVB trong thời gian 10 tuần [1]. Thiết kế nghiên cứu nhằm đánh giá khả năng bảo vệ da khi bổ sung juglanin trong điều kiện tiếp xúc tia cực tím mạn tính [1].
Kết quả cho thấy juglanin ức chế hiện tượng tăng sản biểu bì do UVB và giảm tình trạng thâm nhiễm tế bào viêm ở da chuột [1]. Stress oxy hóa gây ra bởi tia bức xạ được ngăn chặn nhờ hoạt tính chống oxy hóa tăng cao phụ thuộc vào yếu tố phiên mã Nrf2 [1]. Hoạt chất này làm giảm rõ rệt việc giải phóng các chất trung gian gây viêm, bao gồm cyclooxygenase-2 (COX-2), interleukin-1beta (IL-1β) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-α) [1].
Ở cấp độ tế bào, juglanin làm giảm tổn thương da thông qua việc ức chế các con đường truyền tín hiệu protein kinase hoạt hóa phân bào (MAPK) gồm p38, ERK1/2 và JNK, cùng phức hợp NF-κB [1]. Như vậy, nghiên cứu này xác nhận juglanin giúp kiểm soát phản ứng viêm và stress oxy hóa do tia bức xạ gây ra trên mô động vật [1].
Ngăn chặn tổn thương ác tính do tia UVB
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2018 cũng sử dụng mô hình in vivo trên chuột và in vitro trên dòng tế bào u hắc tố B16F10 để đánh giá juglanin từ biển súc [5]. Nghiên cứu này tập trung vào nguy cơ hình thành tổn thương da ác tính do tia cực tím kích hoạt [5].
Ở chuột thí nghiệm, chiếu xạ UVB làm tăng độ nhạy cảm với các tác nhân sinh ung và đẩy nhanh tiến trình bệnh lý mô da [5]. Khi có mặt juglanin, tình trạng này được cải thiện đáng kể nhờ hoạt chất ức chế viêm, ngăn chặn tế bào tăng sinh bất thường và thúc đẩy quá trình tự chết (apoptosis) của tế bào biến đổi thông qua chẹn tín hiệu p38/JNK, bất hoạt NF-κB và kích thích caspase [5].
Trên tế bào B16F10 được kích thích bởi UVB, việc xử lý bằng juglanin làm giảm khả năng sống của tế bào theo mức liều, đồng thời kích hoạt apoptosis thông qua tăng biểu hiện caspase và phân cắt poly (ADP-ribose) polymerase [5]. Juglanin cũng làm suy yếu tín hiệu p38/JNK, bất hoạt con đường PI3K/Akt và ức chế sự hoạt hóa NF-κB do tia UVB kích hoạt [5]. Các nhà nghiên cứu nhận định juglanin có tiềm năng ứng dụng hỗ trợ ngăn ngừa tổn thương da do ánh nắng [5].
Bảo vệ cấu trúc nền da và chống lão hóa quang hóa
Tia UV là nguyên nhân hàng đầu phá hủy chất nền ngoại bào và sợi nâng đỡ mô [3, 8]. Khi tiếp xúc mạn tính với ánh nắng, da bị thoái hóa collagen, suy giảm hydroxyproline và tăng biểu hiện của enzyme phân hủy nền MMP-1 [5, 8]. Điều này dẫn đến sự mất mát thể tích da và tạo rãnh nhăn sâu [3].
Các chất có đặc tính chống oxy hóa và kháng viêm giúp duy trì mật độ biểu bì và phục hồi sự sụt giảm của các enzyme chống oxy hóa nội sinh như superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [6]. Bằng cách ức chế các tín hiệu tiền viêm và các gốc oxy hóa tự do (ROS), mô da hạn chế được phản ứng dây chuyền làm đứt gãy mạng lưới sợi nâng đỡ bên dưới hạ bì [1, 5].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện tại
Các dữ liệu về tác dụng bảo vệ da của biển súc và juglanin hiện chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột hoặc trên nuôi cấy tế bào nhân tạo [1, 2]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên trên người để xác định hiệu quả thực tế khi sử dụng ngoài đời sống.
Các nghiên cứu chủ yếu dùng chiết xuất juglanin đã qua tinh chế với nồng độ chuẩn xác [1, 2]. Dạng dùng thảo mộc tự nhiên hoặc các bài thuốc sắc truyền thống có hàm lượng hoạt chất biến động lớn và chưa được chuẩn hóa theo quy chuẩn y học hiện đại.
Do đó, các bằng chứng này không thể dùng để khẳng định biển súc có thể điều trị, đảo ngược lão hóa hay ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ ung thư da ở người. Thảo mộc tự nhiên không thể thay thế các chỉ định điều trị y khoa.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng sử dụng chiết xuất thảo mộc có thể thay thế kem chống nắng bôi ngoài da. Kem chống nắng chứa các màng lọc vật lý hoặc hóa học có vai trò cản trở tia UVA và UVB thâm nhập vào các tầng cấu trúc da [4, 7, 8]. Chiết xuất thực vật chỉ hỗ trợ giảm bớt stress oxy hóa nội bào khi tia cực tím đã lọt qua [1, 8].
Nhiều người cũng tin rằng dùng thảo mộc thiên nhiên là an toàn tuyệt đối và có thể dùng tùy ý. Việc tự ý thu hái, sắc uống hoặc giã nát cây tươi đắp lên da có thể gây kích ứng tiếp xúc hoặc nhiễm khuẩn.
Ngoài ra, không ít người lầm tưởng bảo vệ da chỉ cần che chắn trước tia cực tím. Trên thực tế, ánh sáng nhìn thấy và bức xạ nhiệt hồng ngoại cũng tham gia phá hủy cấu trúc da, đòi hỏi các biện pháp bảo vệ toàn diện [6, 8].
Ai nên thận trọng
Người có cơ địa dị ứng hoặc da nhạy cảm cần cẩn trọng trước khi bôi bất kỳ chế phẩm thảo dược nào lên da mặt. Việc đắp lá tươi không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ viêm da tiếp xúc kích ứng.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tùy tiện sử dụng các bài thuốc uống từ cây biển súc khi chưa có hướng dẫn y khoa rõ ràng.
Người đang điều trị các bệnh da liễu mạn tính, có tổn thương tiền ung thư hoặc đang sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần tham vấn bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thảo dược.
Cách bảo vệ da đúng khoa học trong thực tế
Để bảo vệ da trước ánh nắng, kem chống nắng phổ rộng bảo vệ cả tia UVA và UVB là ưu tiên hàng đầu mỗi ngày [4, 8]. Nên kết hợp các biện pháp vật lý như đội mũ rộng vành, đeo kính râm và mặc áo khoác sẫm màu khi ra ngoài trời lúc chỉ số bức xạ cao [3].
Các chất chống oxy hóa tại chỗ hoặc từ chế độ ăn uống giúp tăng cường phòng thủ sinh học trước các gốc tự do phát sinh từ tia UV, ánh sáng nhìn thấy và hồng ngoại [6, 8]. Ăn nhiều rau xanh, trái cây giàu polyphenol hỗ trợ sức khỏe tổng thể của làn da.
Nếu sử dụng các sản phẩm bôi ngoài da có chứa chiết xuất thảo dược, hãy ưu tiên các thương hiệu mỹ phẩm uy tín có công thức đã được kiểm định an toàn. Thử một lượng nhỏ lên vùng da cổ tay trước khi thoa lên mặt để kiểm tra kích ứng.
Biển súc và hoạt chất juglanin mở ra hướng đi tiềm năng trong hỗ trợ chống oxy hóa và giảm viêm do tác hại của tia cực tím trên mô hình thực nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, giải pháp bảo vệ da bền vững nhất vẫn dựa trên thói quen chống nắng chuẩn mực và chế độ chăm sóc khoa học hàng ngày.