Nhiều người truyền tai nhau dùng cây biển súc (rau đắng đất, họ Rau răm Polygonaceae) nấu nước uống để hạ axit uric và trị gút. Niềm tin này xuất phát từ việc thảo dược dân gian thường được xem là lành tính và có tác dụng lợi tiểu, thanh nhiệt.

Tuy nhiên, câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có là: chưa có cơ sở lâm sàng khẳng định biển súc hạ được axit uric ở người. Lời đồn này chủ yếu bắt nguồn từ các nghiên cứu trong ống nghiệm trên những cây cùng họ, hoàn toàn chưa bước vào thử nghiệm trên người bệnh gút.

Enzyme xanthine oxidase: Đích ngắm hạ axit uric

Để hiểu bản chất câu chuyện, cần nhìn vào cách cơ thể tạo ra axit uric. Enzyme xanthine oxidoreductase tồn tại dưới hai dạng là xanthine dehydrogenase (XDH) và xanthine oxidase (XO) [1]. Hai dạng này chịu trách nhiệm xúc tác bước cuối cùng trong quá trình chuyển hóa purine, biến đổi hypoxanthine thành xanthine rồi thành axit uric [1, 8].

Khi xanthine oxidase hoạt động quá mức, lượng axit uric sinh ra vượt ngưỡng đào thải, gây tăng axit uric máu và dẫn đến cơn gút cấp [2]. Quá trình này đồng thời giải phóng các gốc oxy hóa tự do (ROS), thúc đẩy viêm mạch máu và tạo tế bào bọt xơ vữa [3].

Axit uric tích tụ hoạt hóa phức hợp viêm NLRP3 qua thụ thể CD36 hoặc LOX-1, giải phóng các cytokine gây viêm như IL-1beta và IL-18 [4, 6]. Do đó, ức chế enzyme xanthine oxidase là chiến lược kinh điển nhằm cắt đứt nguồn sản sinh axit uric ngay từ đầu [3, 8].

Bằng chứng phòng thí nghiệm từ thảo dược họ Rau răm

Biển súc thuộc họ Polygonaceae (họ Rau răm). Một nghiên cứu năm 2000 khảo sát 122 loài dược liệu cổ truyền dùng trong điều trị gút và tăng axit uric máu nhằm kiểm tra khả năng ức chế enzyme xanthine oxidase [4].

Ở nồng độ 100 microg/ml, có 69/122 dịch chiết methanol thể hiện hoạt tính ức chế, trong đó 29 mẫu đạt mức ức chế trên 50% [4]. Với dịch chiết nước ở cùng nồng độ, có 40 mẫu có hoạt tính và 13 mẫu ức chế trên 50% [4]. Khi hạ nồng độ xuống 50 microg/ml, còn 58 dịch chiết methanol và 24 dịch chiết nước giữ được hoạt tính [4].

Trong số các mẫu chiết nước, dịch chiết thân rễ của Polygonum cuspidatum (Cốt khí củ - loài cùng chi/họ với biển súc) thể hiện khả năng ức chế xanthine oxidase mạnh nhất với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 38 microg/ml [4]. Dù vậy, hiệu lực này còn khoảng cách rất xa so với thuốc chuẩn allopurinol, vốn có IC50 mạnh gấp nhiều lần ở mức 1,06 microg/ml [4].

Nghiên cứu xác nhận các cây thuốc họ Rau răm có chứa hoạt chất ức chế xanthine oxidase trong ống nghiệm [4]. Song dữ liệu này ghi nhận trên loài cốt khí củ chứ không trực tiếp chứng minh trên toàn cây biển súc tươi dùng qua đường tiêu hóa của người.

So sánh với các hoạt chất tự nhiên khác

Nghiên cứu ức chế xanthine oxidase trong tự nhiên không chỉ dừng ở chiết xuất thô mà còn đi sâu vào hoạt chất tinh khiết. Một nghiên cứu năm 2011 tổng hợp dẫn xuất chalcone (hợp chất 1: 3,5,2',4'-tetrahydroxychalcone) ghi nhận IC50 in vitro đạt 22,5 muM với hằng số ức chế cạnh tranh Ki là 17,4 muM [2]. Khi cho chuột tăng axit uric máu uống hợp chất 1, hoạt tính xanthine oxidase tại gan và nồng độ axit uric huyết thanh giảm rõ rệt theo liều, độc tính cấp an toàn tới 5 g/kg [2].

Năm 2015, nghiên cứu trên cây Polygala sibirica phân lập hai glycoside flavonol mới (polygalin H và polygalin I) cùng polygalin D, cho thấy IC50 ức chế xanthine oxidase lần lượt là 9,48 muM; 8,31 muM và 16,00 muM [5]. Năm 2021, nghiên cứu trên cúc hoa xác định genistein, luteolin và apigenin có IC50 lần lượt là 1,23; 1,47 và 1,59 mumol/L, có khả năng ức chế xanthine oxidase kéo dài trên mô hình toán học [6].

Nhìn vào các con số này, có thể thấy các hoạt chất tinh chế sở hữu đích tác động rất rõ rệt. Biển súc chưa có những thử nghiệm in vivo hay động học gắn kết thụ thể cụ thể như trên để chứng minh hiệu quả sau khi đi qua đường ruột.

Khoảng cách từ đĩa petri đến cơ thể người

Thành công trong ống nghiệm (in vitro) không đồng nghĩa với hiệu quả khi người bệnh uống vào. Nước sắc biển súc khi vào dạ dày sẽ bị dịch tiêu hóa phân hủy, lượng hoạt chất hấp thu vào máu có thể cực kỳ thấp và không đủ đạt nồng độ ức chế enzyme xanthine oxidase tại gan [1, 2].

Hơn nữa, axit uric nội sinh trong huyết tương ở nồng độ sinh lý (150 và 300 microM) đã có khả năng tự ức chế ngược xanthine oxidase tương ứng 37,5% và 48,9% [7]. Do đó, một hoạt chất từ thảo dược thô nếu muốn hạ axit uric lâm sàng cần có ái lực gắn kết rất mạnh mới vượt qua được cơ chế điều hòa nội sinh của cơ thể [5, 7]. Biển súc hiện hoàn toàn thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) để đo lường nồng độ axit uric hạ được bao nhiêu mg/dL ở người.

Xanthine oxidoreductase cũng đóng vai trò sinh tồn thiết yếu; nghiên cứu trên chuột bị loại bỏ gene XOR cho thấy chuột non tử vong trong tháng đầu do loạn sản thận nặng và xơ hóa mô kẽ [1]. Điều này nhắc nhở rằng việc can thiệp ức chế enzyme chuyển hóa cần được kiểm soát liều lượng chuẩn xác bằng dược phẩm nghiên cứu bài bản, không thể tùy tiện tự điều trị bằng thảo mộc không rõ hoạt lực.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng biển súc trị gút

Nhiều người lầm tưởng uống nước biển súc thấy đi tiểu nhiều hơn là "axit uric đang được tống hết ra ngoài". Tác dụng lợi tiểu nhẹ chỉ làm tăng thể tích nước tiểu tạm thời, không đồng nghĩa với việc đào thải chọn lọc axit uric qua ống thận hay ức chế tổng hợp axit uric tại gan [1, 8].

Một hiểu lầm nguy hiểm khác là dùng biển súc thay thế hoàn toàn thuốc hạ axit uric như allopurinol. Thuốc chuẩn allopurinol có IC50 là 1,06 microg/ml [4], đã được kiểm định liều lượng chặt chẽ để kiểm soát axit uric máu về mức an toàn (< 360 micromol/L), điều mà không một nồi nước lá dân gian nào kiểm soát được.

Việc bỏ thuốc điều trị để uống thảo dược thô dài ngày khiến tinh thể urat tiếp tục âm thầm lắng đọng tại khớp và thận, gây biến dạng khớp và suy giảm chức năng thận tiến triển [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người mắc bệnh thận mạn tính (CKD) cần hết sức cẩn trọng. Tăng axit uric máu liên quan mật thiết đến tiến triển suy thận [1], việc uống nước sắc thảo dược không rõ hàm lượng khoáng chất và dược chất có thể tạo thêm gánh nặng lọc cho cầu thận.

Bệnh nhân gút đang trong cơn viêm cấp có hiện tượng hoạt hóa phức hợp viêm NLRP3 và tăng tiết các cytokine IL-1beta dữ dội [4, 6]. Giai đoạn này bắt buộc phải dùng thuốc chống viêm chuyên biệt theo chỉ định y khoa, thảo dược không có tác dụng cắt cơn viêm cấp tức thì.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc người có bệnh lý nền gan mật mạn tính không nên tùy tiện sử dụng các dịch chiết thô kéo dài khi chưa có dữ liệu an toàn độc tính lâm sàng.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Nếu xem biển súc là một loại rau dại giải nhiệt trong ẩm thực, bạn chỉ nên dùng như món rau ăn kèm hoặc nấu canh thỉnh thoảng, không xem đây là phương thuốc chữa bệnh. Tuyệt đối không phơi khô sắc uống đặc thay nước lọc hàng ngày nhằm mục đích hạ chỉ số axit uric.

Người bị tăng axit uric máu cần tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp, sử dụng đúng liều thuốc ức chế tạo axit uric hoặc tăng đào thải đã được cấp phép. Kết hợp chế độ ăn hạn chế phủ tạng động vật, hải sản, kiêng rượu bia, uống đủ 2-2,5 lít nước mỗi ngày và tái khám định kỳ để kiểm tra chức năng thận [1].

Hiệu quả ức chế xanthine oxidase của thảo dược họ Rau răm mới dừng lại ở dữ liệu phòng thí nghiệm sơ khai [4]. Đừng đánh đổi sức khỏe khớp và thận của mình bằng những lời đồn thổi chưa được khoa học kiểm chứng.