Băn khoăn về tác động của cỏ gừng đối với lá gan
Nhiều người dân thường có thói quen thu hái các loại thảo mộc mọc hoang trong tự nhiên để đun nước uống hàng ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể và bảo vệ chức năng gan. Trong số các cây cỏ quen thuộc, cỏ gừng là loại thực vật phổ biến nhưng cũng làm dấy lên băn khoăn về việc liệu chiết xuất của nó có gây tổn hại cho gan hay không.
Hiện nay, các bằng chứng khoa học thực nghiệm chưa ghi nhận bất kỳ dấu hiệu nào cho thấy chiết xuất cỏ gừng gây tổn thương hay độc tính lên tế bào gan của động vật nghiên cứu. Ngược lại, dữ liệu ban đầu chỉ ra rằng chiết xuất từ rễ và thân ngầm của loài thực vật này còn hỗ trợ điều hòa mỡ máu và tăng cường bài tiết nước tiểu [1], [2].
Bằng chứng khoa học về độc tính và chức năng tế bào gan
Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng có kiểm soát nào trên người đánh giá trực tiếp độc tính của cỏ gừng đối với các tế bào gan. Các kết quả nghiên cứu hiện có chủ yếu được tiến hành trên mô hình động vật gặm nhấm trong phòng thí nghiệm [1], [2].
Trong một nghiên cứu kéo dài 7 tuần liên tục trên chuột cống, việc sử dụng dịch chiết ethanol rễ và thân ngầm của loài Panicum repens không làm bộc lộ độc tính gây hoại tử hay suy giảm chức năng gan [2]. Liều dùng 250 mg/kg mỗi ngày qua đường uống cho thấy khả năng dung nạp tốt trên các cá thể chuột được theo dõi [2].
Việc chưa ghi nhận tổn thương gan trong các nghiên cứu động vật là tín hiệu khả quan, song không đồng nghĩa với việc thảo mộc này an toàn tuyệt đối ở mọi liều lượng. Giới khoa học vẫn duy trì sự cẩn trọng và khuyến cáo người dùng không nên tự ý lạm dụng thảo dược đậm đặc khi chưa có hướng dẫn y tế rõ ràng.
Chiết xuất rễ và thân ngầm Panicum repens giúp cải thiện mỡ máu
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát chi tiết tác dụng hạ lipid máu của chiết xuất ethanol từ rễ và thân ngầm Panicum repens L. trên chuột cống bị gây rối loạn mỡ máu [2]. Trong thử nghiệm này, chuột được cho ăn chế độ giàu cholesterol với liều 100 mg/kg mỗi ngày song song với việc dùng chiết xuất cỏ gừng ở liều 250 mg/kg mỗi ngày trong 7 tuần [2].
Chế độ ăn nhiều cholesterol đã khiến nồng độ lipid toàn phần, cholesterol toàn phần (TC), triglyceride (TG) và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C) tăng vọt, đồng thời làm tăng chỉ số sinh xơ vữa và làm giảm đáng kể lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) [2]. Tuy nhiên, việc cho chuột dùng chiết xuất Panicum repens đã ức chế đáng kể sự gia tăng của lipid toàn phần, TC, TG, LDL-C cũng như chỉ số sinh xơ vữa (p < 0.05) [2]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm tăng có ý nghĩa thống kê nồng độ cholesterol tốt HDL-C (p < 0.05) [2].
Gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình tổng hợp và chuyển hóa các loại chất béo trong cơ thể. Khi chế độ ăn làm tăng mỡ máu mất kiểm soát, gan rất dễ bị ứ đọng mỡ dẫn đến viêm gan thoái hóa mỡ. Tác dụng kiểm soát lipid máu của chiết xuất cỏ gừng vì thế mang lại giá trị gián tiếp trong việc giảm tải áp lực chuyển hóa và bảo vệ mô gan trước tác hại của chế độ ăn thừa chất béo [2].
Các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên trong cỏ gừng
Để làm sáng tỏ cơ chế bảo vệ của cỏ gừng, nghiên cứu năm 2015 đã tiến hành phân tích hóa thực vật đối với dịch chiết thân ngầm và rễ cây [2]. Bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), các nhà khoa học đã định danh hàng loạt hợp chất phenolic và flavonoid có hoạt tính sinh học nổi bật [2].
Các hoạt chất này bao gồm acid gallic, acid chlorogenic, acid chicoric, acid primulic, rutin, apigenin-7-glucoside và quercetin [2]. Đây đều là những hợp chất chống oxy hóa tự nhiên mạnh mẽ, được biết đến rộng rãi trong y dược học với khả năng dập tắt các gốc tự do có hại.
Các gốc tự do và hiện tượng stress oxy hóa chính là thủ phạm hàng đầu phá hủy màng tế bào gan, gây viêm và kích hoạt quá trình xơ hóa. Sự hiện diện đồng thời của quercetin, rutin cùng các dẫn xuất acid hữu cơ trong cỏ gừng góp phần bảo vệ tính toàn vẹn của tế bào gan trước các phản ứng oxy hóa phá hủy [2].
Tác dụng lợi tiểu và cơ chế đào thải qua thận
Bên cạnh hoạt tính điều hòa lipid máu, chiết xuất cỏ gừng còn thể hiện tác động sinh học rõ rệt trên hệ tiết niệu [1]. Năm 2019, một nghiên cứu trên chuột cống đã đánh giá hoạt tính lợi tiểu của dịch chiết ethanol từ rễ và thân ngầm Panicum repens [1].
Thử nghiệm sử dụng một liều duy nhất 500 mg/kg chiết xuất cỏ gừng qua đường uống cho các cá thể chuột [1]. Kết quả đo lường sau 24 giờ cho thấy thể tích nước tiểu, nồng độ natri và kali bài tiết qua nước tiểu đều tăng lên rõ rệt so với nhóm chuột đối chứng (p < 0.05) [1].
Tác dụng kích thích bài tiết nước tiểu cho thấy chiết xuất cỏ gừng hỗ trợ quá trình thanh lọc dịch dư thừa qua đường tiết niệu [1]. Dù không gây độc trực tiếp lên tế bào gan, tác động làm tăng thải trừ natri và kali nhắc nhở người dùng cần lưu ý đến cân bằng nước và điện giải trong cơ thể.
Cảnh giác nhầm lẫn giữa cỏ gừng và các loài mang tên 'repens'
Một trong những lý do khiến nhiều người lo ngại cỏ gừng gây tổn thương gan xuất phát từ sự nhầm lẫn giữa các loài thực vật cùng có từ "repens" trong tên khoa học. Trong giới thực vật, "repens" là tính từ mô tả đặc tính bò lan trên mặt đất, xuất hiện ở nhiều loài hoàn toàn khác nhau về bản chất hóa học và độc tính.
Một nghiên cứu năm 2017 tại Iran đã đánh giá độc tính của loài Acroptilon repens (tên khác là Centaurea repens L., thuộc họ Cúc) trên chuột [3]. Kết quả chỉ ra rằng chiết xuất loài cây họ Cúc này an toàn khi dùng ngắn hạn tới mức 2000 mg/kg, dùng liều lặp lại an toàn tới 1000 mg/kg nhưng lại ghi nhận độc tính trên gan ở mức liều lặp lại 1000 mg/kg này [3]. Mức liều không gây tác dụng phụ bất lợi quan sát được (NOAEL) của loài cây này được xác định là 500 mg/kg [3]. Rõ ràng, tổn thương gan này được ghi nhận trên loài Acroptilon repens họ Cúc chứ hoàn toàn không phải cỏ gừng Panicum repens họ Hòa thảo.
Ở chiều ngược lại, loài cỏ ba lá trắng Trifolium repens lại được nghiên cứu về khả năng bảo vệ gan [4]. Dịch chiết nước từ lá của Trifolium repens chứa 24 hợp chất phenolic, trong đó nhiều nhất là kaempferol-3-(caffeoyldiglucoside)-7-glucoside đạt 983,7 µg/ml, p-coumaroyl-4-glucoside đạt 905,6 µg/ml và daidzein-O-sulfate đạt 808,3 µg/ml [4]. Khi thử nghiệm trên chuột bị ngộ độc acetaminophen, dịch chiết Trifolium repens giúp cải thiện mô bệnh học gan, bình thường hóa chỉ số sinh hóa máu, kiểm soát peroxy hóa lipid và hồi phục glutathione dạng khử [4]. Việc hiểu đúng tên khoa học giúp tránh ngộ nhận tai hại giữa các loài cây khác nhau.
Ai nên thận trọng và hướng dẫn áp dụng an toàn
Hiện tại, chưa có dữ liệu nghiên cứu độ an toàn của cỏ gừng trên các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng dịch chiết đậm đặc từ loại cây này.
Những người đang mắc bệnh gan mạn tính giai đoạn nặng, suy giảm chức năng thận hoặc đang điều trị bằng thuốc tân dược cần hết sức thận trọng. Tác dụng làm tăng bài tiết natri và kali của cỏ gừng có thể gây tương tác bất lợi với các thuốc lợi tiểu, thuốc điều hòa huyết áp hoặc làm mất cân bằng điện giải [1].
Người tiêu dùng không nên tự ý gom nhặt cỏ dại để sắc uống thay nước lọc khi chưa biết rõ nguồn gốc và mức độ an toàn vệ sinh. Để duy trì một lá gan khỏe mạnh, giải pháp tối ưu vẫn là duy trì chế độ ăn hạn chế mỡ xấu, tập luyện thể thao đều đặn và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng bất kỳ loại thảo dược nào.
