Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ mọc quanh vườn như cỏ gừng về phơi khô, tự sắc nước uống hàng ngày để thanh nhiệt hoặc lợi tiểu. Thói quen dùng thảo mộc theo kinh nghiệm truyền miệng này tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe nếu không hiểu rõ về đặc tính dược lý. Vậy những ai không nên tự ý dùng cỏ gừng để đun sắc uống?
Câu trả lời trực tiếp là phụ nữ mang thai, người mắc bệnh lý về thận và trẻ em tuyệt đối không nên tự ý dùng loại cây này. Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh tính an toàn cũng như liều dùng chuẩn xác của cỏ gừng trên các nhóm đối tượng đặc thù này. Việc tùy tiện đưa một lượng dịch chiết thực vật chưa được kiểm soát vào cơ thể có thể dẫn tới những biến cố sức khỏe khó lường.
Cỏ gừng tác động tới cơ thể như thế nào?
Cỏ gừng (tên khoa học là Panicum repens L.) là một loài thực vật thuộc họ Hòa thảo thường gặp ở vùng nhiệt đới. Trong y học dân gian, cây thường được thu hái phần thân rễ và rễ để phục vụ nhu cầu lợi tiểu hoặc làm mát cơ thể.
Tuy nhiên, cơ chế sinh học của nó không đơn giản chỉ là một thức uống giải khát vô hại. Các hợp chất tự nhiên chiết xuất từ rễ cỏ gừng có khả năng can thiệp trực tiếp vào quá trình bài tiết nước và tái hấp thu khoáng chất ở ống thận. Khi các chất này đi vào tuần hoàn, chúng kích thích thận tăng cường bài tiết dịch lỏng ra ngoài.
Sự gia tăng tốc độ lọc và bài tiết này đồng thời kéo theo sự thay đổi về nồng độ các chất điện giải trong máu. Nếu người sử dụng không kiểm soát được lượng uống vào, cơ thể rất dễ rơi vào tình trạng mất cân bằng nước và khoáng chất nghiêm trọng.
Bằng chứng khoa học về tác dụng lợi tiểu của cỏ gừng
Cho đến nay, các dữ liệu dược lý hiện đại về cỏ gừng còn rất hạn chế và hầu như chỉ dừng lại ở các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã tiến hành khảo sát tác dụng lợi tiểu của dịch chiết cồn từ rễ và thân rễ cỏ gừng (Panicum repens) trên chuột cống trắng [1].
Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu cho chuột uống một liều đơn dịch chiết cỏ gừng ở mức 500 mg/kg thể trọng [1]. Sau 24 giờ theo dõi, các thông số bao gồm thể tích nước tiểu, nồng độ natri và kali trong nước tiểu của chuột được thu thập và định lượng cụ thể [1].
Kết quả ghi nhận nhóm chuột được can thiệp bằng dịch chiết cỏ gừng có sự gia tăng đáng kể về thể tích nước tiểu cũng như nồng độ bài tiết natri và kali so với nhóm đối chứng không sử dụng, với mức ý nghĩa thống kê p < 0,05 [1]. Nghiên cứu này bước đầu xác nhận cỏ gừng thực sự có hoạt tính gây lợi niệu và làm tăng đào thải điện giải [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu là thử nghiệm mới chỉ thực hiện trên mô hình chuột với một liều duy nhất 500 mg/kg [1]. Nghiên cứu chưa thiết lập được ngưỡng an toàn dài hạn, chưa thử nghiệm trên cơ thể người và chưa làm rõ phản ứng ở các đối tượng nhạy cảm như thai phụ hay người suy giảm chức năng cơ quan [1].
Nguy cơ nhiễm nấm độc tự nhiên trên cây cỏ gừng
Bên cạnh đặc tính dược lý kích thích tiểu tiện, việc tự thu hái cỏ gừng ngoài tự nhiên còn đối mặt với mối đe dọa từ các tác nhân ký sinh sinh vật học. Một nghiên cứu công bố năm 1982 tại Ấn Độ đã phát hiện loài nấm cựa gà Claviceps sp. có thể ký sinh trên cây cỏ gừng Panicum repens [2]. Đây là báo cáo khoa học đầu tiên ghi nhận hiện tượng nấm cựa gà xuất hiện trên loài cỏ này [2].
Khi xâm nhiễm vào cây cỏ gừng, loài nấm này hình thành các hạch nấm phong phú trên cây ký chủ [2]. Phân tích trong phòng thí nghiệm cho thấy các hạch nấm này chứa lần lượt 0,71% và 0,68% hàm lượng ancaloit, chủ yếu bao gồm các chất như chanoclavine, festuclavine và agroclavine [2]. Đáng lưu ý, các nhà khoa học nhấn mạnh những cây cỏ bị nhiễm nấm này có khả năng mang độc tố nấm mốc (mycotoxin) và không tìm thấy ancaloit nào có giá trị dược phẩm quan trọng trong các hạch nấm hay môi trường nuôi cấy [2].
Việc người dân tự thu hái cỏ ngoài đồng ruộng rất dễ lẫn phải những cây cỏ đã bị nhiễm nấm ký sinh mà mắt thường khó phân biệt. Độc tố ancaloit từ nấm mốc khi sắc uống có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa, co thắt mạch hoặc nhiễm độc toàn thân nguy hiểm.
Cỏ gừng và khả năng tích tụ kim loại nặng từ môi trường
Một rủi ro tiềm ẩn khác của việc tự dùng thảo dược mọc hoang bắt nguồn từ đặc tính sinh học của chính loài cây này. Một nghiên cứu thực địa công bố năm 2017 tại Ai Cập đã khảo sát việc sử dụng cỏ gừng (Panicum repens L.) trồng trên nền bùn thải từ nhà máy xử lý nước thải [3]. Thử nghiệm cho thấy loài cây này có khả năng hút nước khử ẩm và hấp thu làm giảm hàm lượng các kim loại như đồng (Cu), sắt (Fe), natri (Na), chì (Pb) và kẽm (Zn) trong bùn thải [3].
Tương tự, một nghiên cứu môi trường năm 1990 cũng chứng minh cỏ gừng (Panicum repen) sống tại các khu vực bị ô nhiễm bởi nước thải tái chế nhựa có khả năng thích nghi và chịu đựng được nồng độ cao của các kim loại nặng như đồng (Cu), niken (Ni) và mangan (Mn) [4].
Các kết quả này cho thấy cỏ gừng có đặc tính chống chịu và tích tụ các nguyên tố kim loại nặng từ nguồn đất, bùn và nước xung quanh [6, 7]. Khi người dân thu hái cỏ mọc tự nhiên ở những khu vực không được kiểm soát về nguồn nước hay đất đai, nguy cơ uống phải dịch sắc chứa hàm lượng chì, đồng hoặc niken tích tụ là rất lớn [6, 7]. Kim loại nặng khi tích tụ lâu ngày trong cơ thể sẽ gây tổn hại trực tiếp đến gan và thận.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược tự sắc
Quan niệm "cây cỏ tự nhiên hoàn toàn lành tính, uống nhiều chỉ bổ chứ không hại" là một sai lầm phổ biến. Nhiều người cho rằng nước cỏ gừng mát, giúp thanh lọc cơ thể nên cứ đun đặc uống thay nước lọc cả ngày.
Thực tế, dịch chiết thực vật tác động trực tiếp đến hệ cân bằng nội môi [1]. Việc ép cơ thể bài tiết quá mức thông qua tác dụng lợi tiểu không kiểm soát có thể gây tụt huyết áp, mất nước tế bào và rối loạn nồng độ natri, kali [1].
Hơn nữa, nhiệt độ đun sôi thông thường khi sắc thuốc tại nhà không thể loại bỏ được các kim loại nặng tích tụ trong mô thực vật [6, 7], cũng như không chắc chắn triệt tiêu được hết độc tính của một số loại độc tố nấm ký sinh [2]. Do đó, việc tự ý bào chế thảo dược thô luôn đi kèm nguy cơ nhiễm tạp chất độc hại.
Ba nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Dựa trên dữ liệu khoa học về tác dụng làm tăng bài tiết nước tiểu, tăng đào thải natri, kali và nguy cơ nhiễm tạp [1, 4, 6], những nhóm người sau không nên tự ý dùng cỏ gừng:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào đánh giá độ an toàn của cỏ gừng trên phụ nữ mang thai hoặc sự bài tiết qua sữa mẹ. Việc cỏ gừng làm thay đổi điện giải hoặc nguy cơ nhiễm độc tố nấm ký sinh có thể đe dọa sự phát triển của thai nhi [1, 4]. Thai phụ không được tự ý dùng khi thiếu dữ liệu an toàn.
- Người mắc bệnh lý về thận hoặc đang suy thận: Thử nghiệm trên động vật cho thấy dịch chiết cỏ gừng làm tăng đáng kể thể tích nước tiểu và lượng khoáng natri, kali thải trừ [1]. Ở bệnh nhân có chức năng lọc của thận đã suy giảm, tác động này có thể làm thận quá tải, gây mất cân bằng điện giải đột ngột và làm trầm trọng thêm tổn thương thận.
- Trẻ em: Hệ thống cơ quan chuyển hóa, gan và thận của trẻ em chưa phát triển hoàn thiện. Chưa có bất kỳ tài liệu nào công bố liều lượng thích hợp của cỏ gừng cho trẻ nhỏ. Việc để trẻ uống nước sắc cỏ gừng có thể dẫn tới rối loạn nước và điện giải nhanh chóng [1].
Ngoài ra, những người đang dùng các thuốc lợi tiểu, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị tim mạch cũng cần tránh xa vì nguy cơ tương tác làm hạ kali máu hoặc tụt huyết áp quá mức [1].
Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn
Người tiêu dùng không nên tự ý thu hái cỏ gừng mọc dại tại các bãi đất trống, mương nước hay ven đường để về đun nước uống hàng ngày [6, 7]. Nguy cơ nhiễm nấm mốc sinh độc tố hoặc tích lũy kim loại nặng từ đất ô nhiễm là rất cao [4, 6, 7].
Nếu có nhu cầu sử dụng các vị thuốc nam để hỗ trợ cải thiện chứng tiểu rắt hay phù thũng, người dân nên đến khám tại các cơ sở y tế y học cổ truyền uy tín. Các bác sĩ sẽ bắt mạch, đánh giá thể trạng và kê đơn những dược liệu đã qua kiểm nghiệm chất lượng, có nguồn gốc rõ ràng và liều lượng được chuẩn hóa.
Đối với những người có bệnh nền mạn tính, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị tây y để chuyển sang uống nước lá cây hay thảo dược truyền miệng.
Cỏ gừng là loài cây có hoạt tính sinh học rõ rệt trên hệ tiết niệu động vật nhưng đi kèm nhiều nguy cơ tiềm ẩn về nhiễm độc nấm và kim loại nặng [1, 4, 6]. Do thiếu dữ liệu an toàn trên người, việc tự sắc uống loại cây này là thói quen rủi ro, đặc biệt với nhóm đối tượng nhạy cảm như thai phụ, trẻ nhỏ và người bệnh thận. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược thô nào để bảo vệ sức khỏe bản thân.
