Củ sen và câu hỏi về khả năng ngừa sâu răng

Nhiều người Việt quen thuộc với món củ sen hầm, chè hạt sen hay trà lá sen thanh nhiệt. Gần đây, trào lưu dùng thảo mộc thiên nhiên chăm sóc răng miệng khiến không ít người tò mò liệu sen có thể giúp bảo vệ nụ cười khỏi sâu răng hay không.

Sâu răng hình thành chủ yếu do vi khuẩn Streptococcus mutans bám trên bề mặt men răng, lên men thức ăn và tiết axit phá hủy răng [2, 8]. Các bộ phận của cây sen (Nelumbo nucifera), đặc biệt là lá và hạt, đã được các nhà khoa học thử nghiệm trong phòng thí nghiệm để kiểm tra hoạt tính ức chế vi khuẩn miệng [1, 2]. Tuy nhiên, các bằng chứng hiện tại cho thấy tác dụng này chủ yếu được ghi nhận trên dịch chiết lá và hạt sen, chưa có bằng chứng cụ thể trên phần củ sen ăn hàng ngày [1, 2].

Thực tế, dịch chiết từ các bộ phận cây sen không tiêu diệt ồ ạt vi khuẩn như thuốc sát trùng mạnh. Thay vào đó, chúng can thiệp vào quá trình bám dính và tạo mảng bám sinh học (biofilm) của vi khuẩn gây sâu răng [1, 2].

Cơ chế tác động lên vi khuẩn của dịch chiết cây sen

Vi khuẩn Streptococcus mutans tạo sâu răng qua cơ chế tổng hợp mảng bám. Chúng dùng men glucosyltransferase (GTase hoặc GTFase) để biến đường sucrose trong mẩu vụn thức ăn thành glucan không tan trong nước [1]. Lớp glucan này hoạt động như một loại keo sinh học, dán chặt vi khuẩn lên bề mặt men răng và tạo lớp màng bọc chống lại sự can thiệp từ bên ngoài [1]. Sau đó, vi khuẩn lên men carbohydrate tạo môi trường axit phá hủy bề mặt răng [2].

Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết từ sen tác động thông qua việc ức chế enzyme GTase [1, 2]. Khi enzyme này bị khóa lại, vi khuẩn không thể tổng hợp mảng bám dính chặt vào răng, từ đó làm giảm nguy cơ phá hủy men răng dù vi khuẩn vẫn có thể tồn tại trong khoang miệng [1].

Ngoài ra, dịch chiết lá sen còn giúp ngăn chặn sự sụt giảm độ pH trong môi trường miệng [3]. Việc giữ môi trường không bị axit hóa quá mức đóng vai trò rất quan trọng nhằm ngăn chặn quá trình bào mòn và khử khoáng men răng [1, 8].

Bằng chứng khoa học về chiết xuất lá sen

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã đánh giá tác dụng chống sâu răng của dịch chiết lá sen (Nelumbo nucifera) [3]. Nhóm tác giả dùng 100 g lá sen trồng tại Yeongcheon-si, Gyeongbuk, ngâm cùng methanol 70% gấp 10 lần thể tích, sau đó cô đặc bằng thiết bị quay chân không và sấy đông khô [3].

Nghiên cứu thử nghiệm trên 9 chủng vi khuẩn gây bệnh khoang miệng khác nhau [3]. Kết quả cho thấy dịch chiết lá sen ức chế hoạt tính của enzyme GTase ít nhất 50% ở cả 9 chủng vi khuẩn, bao gồm cả Streptococcus mutans [3]. Tác dụng ức chế GTase mạnh nhất được ghi nhận ở chủng Streptococcus anginosus, đạt mức giảm 85% [3].

Bên cạnh đó, dịch chiết lá sen còn thể hiện khả năng ức chế tiết axit rõ rệt [3]. Sau 24 giờ nuôi cấy, môi trường có thêm dịch chiết lá sen vẫn duy trì độ pH ở mức xấp xỉ 6,2 [3]. Ngược lại, nhóm đối chứng không có dịch chiết lá sen đã tụt pH xuống còn khoảng 5,0 chỉ sau 4 giờ nuôi cấy [3].

Dù vậy, nghiên cứu này cũng chỉ ra giới hạn rằng dịch chiết lá sen chỉ ức chế tốt nhất sự phát triển của vi khuẩn Streptococcus anginosus, nhưng lại khó ức chế sự sinh trưởng của vi khuẩn Streptococcus oralis [3]. Đây hoàn toàn là thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm), chưa thực hiện trên người thật [3].

Bằng chứng từ dịch chiết hạt sen

Không chỉ lá sen, phần hạt sen cũng từng được đưa vào nghiên cứu cơ chế chống sâu răng. Một công bố khoa học năm 2020 đã so sánh hoạt tính của nhiều loại thực vật lên Streptococcus mutans [1].

Trong thử nghiệm này, các nhà khoa học đã dùng dịch chiết methanol ở nồng độ 2,5 mg/mL từ hạt sen (Nelumbo nucifera), cùng với lá trà xanh, lá hồng, quả mâm xôi đen và rễ du [1]. Kết quả ghi nhận dịch chiết hạt sen nồng độ 2,5 mg/mL ức chế đồng thời hoạt tính GTFase và sự hình thành mảng bám của Streptococcus mutans mà không ảnh hưởng đến sự sinh trưởng của tế bào vi khuẩn [1].

Nghiên cứu kết luận rằng việc can thiệp vào men GTFase giúp chặn đứng khả năng bám dính của vi khuẩn tạo mảng bám, kiểm soát sâu răng tiềm năng mà không cần phải dùng đến cơ chế tiêu diệt tận gốc vi khuẩn [1].

Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2020 chỉ dùng chiết xuất từ hạt sen (Nelumbo nucifera seed) chứ không khảo sát củ sen [1]. Điều này cho thấy hoạt tính sinh học phân bố không đồng đều giữa các bộ phận của cây sen.

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới củ sen trên bàn ăn

Mặc dù lá và hạt sen thể hiện tiềm năng tốt trong ống nghiệm, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới giữa nghiên cứu dịch chiết và thực phẩm ăn uống [1, 2].

Thứ nhất, nghiên cứu dùng dung môi chuyên dụng như methanol 70% và phương pháp cô đặc, đông khô công nghiệp để thu nồng độ hoạt chất cao [1, 2]. Quá trình nấu canh củ sen, hầm củ sen hay ăn hạt sen luộc thông thường không chiết tách được các hợp chất ở dạng nồng độ tinh khiết tương tự [1, 2].

Thứ hai, chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào trong các nghiên cứu trên xác nhận củ sen ăn hàng ngày có khả năng ức chế Streptococcus mutans hay ngăn chặn mảng bám răng [1, 2]. Hơn nữa, củ sen là thực phẩm chứa tinh bột. Nếu ăn củ sen nhưng không vệ sinh sạch, lượng tinh bột sót lại kẽ răng vẫn có thể bị vi khuẩn Streptococcus mutans lên men thành axit gây hại cho men răng [2].

Do đó, không thể đánh đồng việc ăn món củ sen với khả năng bảo vệ hàm răng khỏi vi khuẩn gây sâu răng.

Những ai nên thận trọng?

Dù củ sen là món ăn lành tính, người có vấn đề về sức khỏe răng miệng không nên dùng các mẹo truyền miệng như ngậm nước luộc củ sen hay đắp củ sen để trị đau răng, sâu răng.

Người đang bị sâu răng tiến triển, có lỗ sâu thấy rõ, viêm tủy hoặc viêm quanh cuống răng cần đến phòng khám nha khoa để được điều trị y tế chuyên biệt. Việc tự ý ngậm hoặc súc miệng bằng các bài thuốc tự chế từ củ sen không giúp loại bỏ vi khuẩn đã xâm nhập sâu vào mô răng [2].

Bệnh nhân có bệnh nền hoặc vấn đề viêm loét miệng nặng nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa răng hàm mặt trước khi muốn sử dụng bất kỳ dung dịch súc miệng tự chế nào từ thảo mộc để tránh nguy cơ kích ứng hoặc nhiễm khuẩn thêm.

Ứng dụng thực tế chăm sóc răng miệng

Để phòng ngừa sâu răng do Streptococcus mutans hiệu quả, người dân cần tuân thủ các biện pháp chăm sóc răng miệng tiêu chuẩn đã được chứng minh khoa học:

Đánh răng đúng cách ít nhất 2 lần mỗi ngày bằng kem đánh răng có chứa fluoride và dùng chỉ nha khoa để dọn sạch vụn thức ăn trong kẽ răng. Vi khuẩn Streptococcus mutans rất nhanh chóng lên men đường và tinh bột tạo axit phá hủy men răng nếu mảng bám không được cạo sạch hàng ngày [2].

Có thể dùng thêm nước súc miệng kháng khuẩn phù hợp. Nghiên cứu cho thấy các loại nước súc miệng thương mại chuyên dụng có thể làm giảm lượng vi khuẩn sống Streptococcus mutans từ 0,05 đến 5,51 log trong mô hình mảng bám và 1,23 đến 7,51 log trong mô hình tế bào lơ lửng [2].

Đối với củ hay hạt sen, hãy thưởng thức chúng như một món ăn dinh dưỡng tốt cho bữa ăn hàng ngày, nhưng đừng quên súc miệng hoặc chải răng sạch sẽ sau khi ăn các món giàu tinh bột này.

Lời kết

Các nghiên cứu khoa học bước đầu chứng minh chiết xuất từ lá sen và hạt sen có khả năng ức chế men GTase và giảm tạo mảng bám của Streptococcus mutans trong ống nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng nào chứng minh củ sen ăn thông thường có thể ức chế vi khuẩn hay thay thế các biện pháp vệ sinh răng miệng. Chăm sóc răng đúng cách hàng ngày và khám nha khoa định kỳ vẫn là giải pháp cốt lõi để giữ hàm răng chắc khỏe.