Đậu đỏ azuki hỗ trợ hạ huyết áp: nhờ kali hay peptide ức chế men ACE?

Thói quen ăn đậu đỏ và câu hỏi về huyết áp

Nhiều người có thói quen nấu nước đậu đỏ azuki uống giải nhiệt hoặc đưa loại hạt này vào thực đơn ăn uống nhằm mục đích thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe tim mạch. Một trong những lợi ích được truyền tai phổ biến nhất của loại đậu này là khả năng hỗ trợ hạ huyết áp, bảo vệ thành mạch.

Trước đây, người ta thường quy công dụng này hoàn toàn cho lượng kali dồi dào trong các loại đậu họ đậu, với cơ chế giúp cơ thể đào thải lượng muối thừa qua đường bài tiết. Tuy nhiên, các phân tích hóa sinh hiện đại chỉ ra rằng đậu đỏ azuki còn ẩn chứa nguồn peptide hoạt tính sinh học có tác dụng trực tiếp lên hệ enzyme điều hòa huyết áp ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động: Cuộc đối đầu với men chuyển ACE

Để hiểu cách thức kiểm soát áp lực máu, cần xem xét hệ thống renin-angiotensin trong cơ thể. Men chuyển angiotensin (ACE) giữ vai trò chủ chốt trong việc điều hòa huyết áp bằng cách cắt bỏ chuỗi dipeptide HL từ phân tử angiotensin I để biến đổi thành angiotensin II ^[3]. Angiotensin II là một chất gây co mạch cực mạnh, trực tiếp làm tăng huyết áp ^[3].

Đồng thời, enzyme ACE còn làm bất hoạt bradykinin – một chất vốn có vai trò làm giãn nở mạch máu tự nhiên ^[3]. Vì vậy, việc ức chế hoạt tính của men ACE là mục tiêu phân tử hàng đầu để kiểm soát và phòng ngừa chứng tăng huyết áp ^[3]. Hiện nay, các loại thuốc tân dược ức chế ACE như captopril, lisinopril hay enalapril được kê đơn rộng rãi nhưng có thể đi kèm tác dụng phụ như ho khan, mệt mỏi, chóng mặt, đau đầu và mất vị giác, khiến giới khoa học tích cực tìm kiếm các chất ức chế tự nhiên từ thực phẩm ^[3].

Ngoài ra, tình trạng viêm mạn tính và stress oxy hóa cũng có mối liên kết chặt chẽ với sự phát triển của bệnh lý tim mạch và chuyển hóa ^[4]. Khi các chuỗi peptide từ hạt họ đậu được giải phóng, chúng tác động đa cơ chế: vừa ngăn chặn ACE, vừa trung hòa gốc tự do và hạ thấp các yếu tố gây viêm tuần hoàn ^[1], ^[4], ^[3].

Nghiên cứu chỉ ra gì về peptide từ đậu đỏ azuki?

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm phân lập và đánh giá hoạt tính của protein từ đậu đỏ azuki (Vigna angularis). Trong một nghiên cứu công bố năm 2013, các nhà khoa học đã phân tách hạt đậu đỏ azuki thành các phân đoạn protein khác nhau gồm albumin, globulin, prolamin và glutelin, sau đó mô phỏng quá trình tiêu hóa enzym in vitro để thu nhận peptide ^[1]. Kết quả cho thấy phân đoạn prolamin có hoạt tính ức chế men ACE mạnh nhất với chỉ số IC50 đạt 0,17 mg/ml, đồng thời thể hiện khả năng chống gốc tự do vượt trội ^[1]. Phân đoạn albumin đạt nồng độ peptide kích thước dưới 7 kDa cao nhất sau hấp thu là 50,69 microgam/ml ^[1]. Ngoài ra, phân đoạn globulin có khả năng tạo phức chelat với ion sắt tốt nhất, còn phân đoạn glutelin hiệu quả nhất trong liên kết ion đồng ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2022 thực hiện thủy phân đạm cô đặc từ đậu đỏ azuki và đậu xanh bằng hai loại enzyme là Alcalase và Flavourzyme ^[2]. Dữ liệu chỉ ra rằng quá trình thủy phân bằng Alcalase tạo ra các peptide có kích thước phân tử nhỏ hơn so với Flavourzyme ^[2]. Phân đoạn F2 thu được từ đạm đậu đỏ azuki thủy phân bằng Alcalase (ABPHA) thể hiện hoạt tính ức chế men ACE cao nhất ^[2]. Phân tích cấu trúc phân tử xác định trình tự axit amin Pro-Gln (Proline-Glutamine) xuất hiện nổi bật trong các peptide có hoạt tính ức chế ACE của đậu đỏ ^[2].

Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng dẫn chứng đậu đỏ azuki chứa một peptide hoạt tính có tên KQS-1 (trình tự KQSESHFVDAQPEQQQR) chiết xuất từ đạm hạt ép đùn ^[4]. Peptide KQS-1 đã thể hiện hiệu quả kháng viêm rõ rệt trên đại thực bào RAW 264.7 khi làm giảm sản sinh các cytokine tiền viêm như IL-1, IL-6, TNF-alpha và MCP-1 ^[4]. Một số nghiên cứu khác trên các loại hạt cùng họ đậu nhỏ cũng chỉ ra sự hiện diện của chuỗi octapeptide PVNNPQIH có khả năng ức chế ACE giải phóng sau quá trình tiêu hóa ^[5].

Dù vậy, đa phần các thử nghiệm trên peptide đậu đỏ azuki hiện mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm (in vitro), mô phỏng đường tiêu hóa hoặc trên tế bào ^[1], ^[4], ^[2]. Trong khi đó, các bằng chứng hạ huyết áp trên sinh vật sống (in vivo) bằng peptide đậu chủ yếu được ghi nhận rõ hơn ở những loại hạt họ đậu lân cận như đậu ngự hay đậu Hà Lan ^[6], ^[5].

Kali hay peptide: Yếu tố nào đóng vai trò chính?

Thực tế, cả hai yếu tố này mang tính bổ trợ lẫn nhau hơn là triệt tiêu. Về mặt dinh dưỡng, kali là khoáng chất quen thuộc giúp thận tăng cường đào thải natri qua nước tiểu, làm giảm thể tích tuần hoàn và giảm áp lực lên thành mạch.

Mặt khác, các chuỗi peptide hoạt tính sinh học từ đậu đỏ azuki lại can thiệp sâu hơn ở cấp độ enzyme. Bằng cách ức chế men ACE, peptide ngăn ngừa sự co thắt của lòng mạch và bảo toàn các phân tử giãn mạch bradykinin ^[3]. Điểm đặc biệt là các peptide này phần lớn nằm ẩn trong chuỗi protein nguyên bản và chỉ bộc lộ hoạt tính sau khi trải qua quá trình cắt xẻ bởi enzyme tiêu hóa hoặc quá trình chế biến ^[1], ^[2].

Do đó, hiệu quả ổn định huyết áp đến từ tác động hiệp đồng: khoáng chất hỗ trợ cân bằng dịch thể, còn peptide điều hòa trương lực lòng mạch và kháng viêm ^[4], ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng đậu đỏ

Nhiều người tin rằng việc uống nước luộc đậu đỏ hàng ngày có thể thay thế hoàn toàn đơn thuốc điều trị huyết áp của bác sĩ. Đây là quan điểm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ biến chứng tim mạch. Đậu đỏ chỉ đóng vai trò hỗ trợ chế độ ăn uống, không thể thay thế phác đồ điều trị nội khoa chuyên biệt ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ cần uống nước đậu đỏ luộc loãng là cơ thể đã hấp thụ đủ các hoạt chất quý. Các peptide hoạt tính sinh học ức chế ACE và chống oxy hóa vốn nằm trong cấu trúc protein của hạt đậu ^[1], ^[2]. Nếu chỉ ninh lấy nước bỏ bã, phần lớn đạm và chất xơ dinh dưỡng sẽ bị lãng phí.

Bên cạnh đó, việc nấu chè đậu đỏ cho quá nhiều đường cát hay sữa đặc nhằm cải thiện khẩu vị sẽ vô tình phản tác dụng. Lượng đường dư thừa làm gia tăng nguy cơ rối loạn đường huyết, tăng cân và gây áp lực tiêu cực lên hệ thống tim mạch ^[4].

Nhóm người nên thận trọng

Mặc dù đậu đỏ azuki là nguồn thực phẩm tự nhiên bổ dưỡng, một số trường hợp cần thận trọng khi sử dụng thường xuyên.

• Người mắc bệnh thận mạn tính: Thận suy yếu sẽ gặp khó khăn trong việc lọc và bài tiết kali. Nạp lượng lớn thực phẩm giàu đạm thực vật và kali từ đậu có thể làm tăng kali máu, gây rối loạn nhịp tim nguy hiểm.
• Người có tiền sử huyết áp thấp: Hoạt tính làm giãn mạch và bài tiết muối nếu dùng với tần suất quá đậm đặc có thể khiến huyết áp hạ sâu đột ngột, gây choáng váng.
• Người có hệ tiêu hóa kém: Nhóm cây họ đậu chứa hàm lượng chất xơ và oligosaccharide nhất định, nếu chưa quen sử dụng có thể gặp tình trạng chướng bụng, đầy hơi hoặc khó tiêu.
• Người đang dùng thuốc ức chế ACE theo đơn: Cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế để tránh hiện tượng cộng dồn tác dụng hạ áp ngoài ý muốn.

Áp dụng đậu đỏ azuki vào thực đơn hằng ngày

Để tận dụng tối đa giá trị sinh học của hạt đậu đỏ azuki mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, bạn có thể thực hiện theo các lưu ý thực tế sau:

• Khẩu phần và tần suất: Một lượng khoảng 50 - 100 gram đậu đỏ khô mỗi ngày (tương đương 1 bát nhỏ đậu đã nấu chín), sử dụng 2 - 3 lần mỗi tuần là mức độ vừa phải để bổ sung vi chất và đạm thực vật.
• Cách sơ chế: Nên ngâm hạt đậu trong nước sạch từ 6 đến 8 tiếng trước khi nấu. Việc ngâm giúp làm mềm hạt, rút ngắn thời gian ninh nhừ và hỗ trợ quá trình tiêu hóa các chuỗi protein dễ dàng hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho các enzyme tiêu hóa giải phóng peptide hoạt tính ^[1].
• Chế biến lành mạnh: Ưu tiên các phương pháp như nấu cháo đậu đỏ cùng gạo lứt, nấu súp rau củ, làm salad hạt hoặc hầm cùng các loại canh thanh đạm. Tránh nêm nhiều muối, bột ngọt hoặc đường ngọt vào món ăn.
• Ăn cả nước lẫn cái: Cần ăn toàn bộ phần hạt đậu đã nấu mềm để không bỏ sót các phân đoạn protein albumin, globulin hay prolamin chứa hoạt tính chống oxy hóa và ức chế men ACE ^[1], ^[2].

Lời khuyên tổng kết

Đậu đỏ azuki là một thực phẩm bổ dưỡng, hỗ trợ kiểm soát huyết áp nhờ sự kết hợp giữa cơ chế đào thải natri của khoáng chất và khả năng ức chế men chuyển ACE của các chuỗi peptide sinh học tự nhiên. Dù vậy, các bằng chứng khoa học hiện tại chủ yếu đến từ các thử nghiệm sinh hóa in vitro, do đó người tiêu dùng nên xem đậu đỏ như một phần của lối sống ăn uống cân bằng, đa dạng chứ không thể dùng để thay thế thuốc điều trị theo chỉ định chuyên môn.