Nhiều loại cây dại mọc quanh vùng rừng ngập mặn thường được người dân thu hái làm thuốc nam hoặc truyền tai nhau về các công dụng chữa bệnh kỳ diệu. Dây cám (danh pháp khoa học: Sarcolobus globosus) là một trong những loại dây leo quen thuộc tại các hệ sinh thái ngập mặn ở châu Á, thu hút sự tò mò của nhiều người về giá trị y học thực sự của nó. Tuy nhiên, liệu chiết xuất từ loài thực vật này có mang lại hoạt tính sinh học đáng kể hay không vẫn là điều cần soi chiếu dưới góc nhìn khoa học thực nghiệm.
Câu trả lời ngắn gọn là các nghiên cứu phòng thí nghiệm bước đầu ghi nhận chiết xuất dây cám chứa một số hợp chất hóa học đặc thù có khả năng ức chế enzyme liên quan đến phản ứng viêm [1]. Dẫu vậy, dữ liệu về khả năng chống oxy hóa trực tiếp của nhóm chất chính trong loài cây này lại cho thấy những hạn chế rõ rệt [1]. Đồng thời, chiết xuất quả của cây còn thể hiện độc tính tế bào khá mạnh trong thử nghiệm sinh học, cảnh báo người dân không nên tự ý dùng bừa bãi [2].
Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong dây cám
Khi nhắc đến thực vật có tiềm năng làm thuốc, các nhà khoa học thường tập trung tìm hiểu các chất chuyển hóa thứ cấp như polyphenol, flavonoid hay rotenoid. Trong dây cám, sự kết hợp giữa các nhóm hợp chất này tạo ra những phản ứng hóa sinh rất riêng biệt trong ống nghiệm [1].
Ở góc độ phản ứng enzyme, enzyme 15-lipoxygenase (15-LO) là một protein xúc tác quan trọng liên quan đến quá trình chuyển hóa acid béo và kích hoạt các phản ứng viêm trong cơ thể sinh vật. Khi một hợp chất có khả năng ức chế 15-LO, nó ngăn chặn chuỗi phản ứng sinh ra các chất trung gian gây viêm [1]. Tuy nhiên, để khử các gốc tự do thông qua cơ chế quét gốc DPPH, cấu trúc phân tử lại đòi hỏi các nhóm chức cho nhận điện tử hoặc hydro linh động. Sự khác biệt về cấu trúc hóa học khiến cho một chất có thể ức chế enzyme viêm nhưng lại hoàn toàn bất lực trong việc khử gốc tự do oxy hóa trực tiếp [1].
Bên cạnh đó, nhóm rotenoid từ lâu đã được biết đến trong tự nhiên với hoạt tính can thiệp mạnh vào chuỗi hô hấp tế bào của nhiều sinh vật sống. Điều này giải thích vì sao chiết xuất từ loài cây này thường bộc lộ độc tính đáng kể trong các mô hình thử nghiệm sinh học quy mô nhỏ như ấu trùng tôm biển [2].
Bằng chứng khoa học: Hoạt tính ức chế enzyme và chống oxy hóa
Để làm sáng tỏ thành phần hóa học của cây dây cám (Sarcolobus globosus), một nghiên cứu công bố năm 2006 đã tiến hành phân lập và đánh giá hoạt tính của các chất chiết xuất từ loài thực vật này [1]. Thiết kế nghiên cứu tập trung vào việc xác định cấu trúc phân tử và thử nghiệm hoạt tính sinh học in vitro trong phòng thí nghiệm [1].
Kết quả nghiên cứu năm 2006 lần đầu tiên phân lập được hai hợp chất rotenoid bao gồm villosinol và 6-oxo-6a,12a-dehydrodeguelin từ loài dây cám [1]. Ngoài ra, nhóm nghiên cứu còn phát hiện một hợp chất isoflavone là genistin, cùng bốn hợp chất phenolic glycoside gồm vanillic acid 4-O-beta-d-glucoside, glucosyringic acid, tachioside và isotachioside [1].
Khi đưa các hợp chất và chiết xuất từ dây cám vào thử nghiệm hoạt tính sinh học, các nhà nghiên cứu đã đánh giá khả năng quét gốc tự do DPPH và khả năng ức chế enzyme 15-lipoxygenase (15-LO) [1]. Kết quả cho thấy tất cả các rotenoid được thử nghiệm đều có khả năng ức chế enzyme 15-LO [1]. Đáng chú ý, các hợp chất rotenoid này lại hoàn toàn không thể hiện tác dụng quét gốc tự do DPPH [1]. Giới hạn lớn của nghiên cứu này là chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hóa học, chưa đánh giá tác động trên mô hình tế bào sống hay cơ thể động vật có vú [1].
Bằng chứng về độc tính tế bào từ quả dây cám
Bên cạnh các thử nghiệm hóa sinh, mức độ an toàn và độc tính tế bào của thực vật rừng ngập mặn cũng là mối quan tâm hàng đầu của giới khoa học. Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá hoạt tính kháng khuẩn, chống tiêu chảy và độc tính tế bào của mười loại quả ăn được tại rừng ngập mặn Sundarbans ở Bangladesh, trong đó có quả của cây dây cám (Sarcolobus globosus) [2].
Nghiên cứu sử dụng mô hình thử nghiệm độc tính gây chết ấu trùng tôm biển (brine shrimp lethality assay) để sàng lọc mức độ độc tế bào của các chiết xuất thực vật [2]. Thử nghiệm này đo lường nồng độ gây chết của chiết xuất đối với sinh vật thử nghiệm nhằm ước tính sơ bộ độc tính sinh học [2].
Kết quả cho thấy trong số các loại quả ngập mặn được khảo sát, chiết xuất quả dây cám (Sarcolobus globosus) thể hiện mức độ độc tính tế bào cao nhất với chỉ số gây chết là 59,2 microgam/mL (59.2 mug/mL) [2]. Mức độc tính này cao hơn hẳn so với chiết xuất từ cây Heritiera fomes (74,1 mug/mL) và Ceriops decandra (116,7 mug/mL) [2]. Nghiên cứu năm 2021 cũng chỉ ra các loài quả khác như Aegiceras corniculatum, Avicennia officinalis và Sonneratia caseolaris có độc tính tế bào thấp nhất và không gây độc tính cấp trên chuột, trong khi dây cám lại bộc lộ hoạt tính gây độc tế bào rất mạnh [2].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn thực tế của các dữ liệu hiện có
Những dữ liệu từ phòng thí nghiệm cho thấy dây cám là một nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu các hợp chất chuyên biệt như rotenoid, isoflavone và glycoside phenolic [1]. Tiềm năng ức chế enzyme 15-lipoxygenase mở ra hướng nghiên cứu mới cho ngành hóa dược trong việc tìm kiếm các tiền chất tự nhiên hỗ trợ can thiệp các con đường sinh học liên quan đến viêm nhiễm [1].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của bằng chứng khoa học hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật sống cũng như thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người đối với riêng chiết xuất dây cám. Chúng ta mới chỉ có dữ liệu hóa học in vitro từ năm 2006 và dữ liệu thử nghiệm độc tính trên ấu trùng tôm biển năm 2021 [1, 8]. Việc một hợp chất có hoạt tính ức chế enzyme trong đĩa petri không đồng nghĩa với việc nó sẽ hoạt động hiệu quả hoặc an toàn khi đưa vào cơ thể con người. Hơn nữa, hoạt tính quét gốc tự do DPPH của các rotenoid trong dây cám là không có, cho thấy tiềm năng chống oxy hóa trực tiếp của nhóm chất này rất hạn chế [1].
Những hiểu lầm thường gặp về dây cám
Một hiểu lầm hết sức phổ biến là hễ cây cỏ tự nhiên chứa polyphenol hay isoflavone thì đều là chất chống oxy hóa mạnh và an toàn để sử dụng. Thực tế khoa học chỉ ra rằng dù dây cám có chứa genistin và các phenolic glycoside, nhóm hợp chất rotenoid chính của nó lại không hề có khả năng quét gốc tự do DPPH [1]. Không phải mọi hợp chất thực vật đều có công năng chống lão hóa hay trung hòa gốc tự do như lời quảng cáo truyền miệng.
Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là cho rằng các loại quả mọc hoang dã ở rừng ngập mặn đều lành tính và có thể dùng làm thuốc bổ hoặc nấu nước uống hằng ngày. Kết quả thử nghiệm khoa học đã chứng minh chiết xuất quả dây cám có độc tính tế bào mạnh nhất trong số 10 loài quả ngập mặn được khảo sát [2]. Tự ý sử dụng các bộ phận của cây dây cám khi chưa qua tinh chế, chuẩn hóa liều lượng có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng cho gan, thận và hệ tiêu hóa.
Ai nên thận trọng với loại dược liệu này?
Hiện tại, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc tiêu thụ hay sử dụng chiết xuất dây cám trên người khỏe mạnh, phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hay người mắc các bệnh lý mạn tính. Mọi dữ liệu độc tính hiện có mới chỉ được ghi nhận trên mô hình sinh vật thử nghiệm ấu trùng tôm biển trong phòng thí nghiệm [2].
Do đó, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái dây cám hoang dã để sắc nước uống, ngâm rượu hoặc bào chế thuốc đắp. Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc cơ địa nhạy cảm càng cần phải tránh xa các bài thuốc truyền miệng liên quan đến loại cây này. Nếu đang gặp các vấn đề về sức khỏe, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và điều trị bằng các phác đồ y học đã được kiểm chứng rõ ràng.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn sức khỏe
Vì chưa có nghiên cứu xác định liều lượng an toàn trên người, không có mức liều dùng, số lượng gam, số quả hay thời điểm uống cụ thể nào được khoa học khuyến nghị cho dây cám. Người dân không nên coi dây cám là thực phẩm chức năng hay dược liệu có thể tự do sử dụng tại nhà.
Để bổ sung chất chống oxy hóa hoặc các hợp chất polyphenol an toàn cho cơ thể, người tiêu dùng nên lựa chọn các loại rau củ quả quen thuộc trong chế độ ăn hằng ngày đã được khoa học chứng minh độ lành tính. Đối với dây cám, giá trị hiện tại của nó hoàn toàn nằm trong phạm vi nghiên cứu hóa học và sàng lọc dược lý trong phòng thí nghiệm [1, 8]. Khi quan tâm đến bất kỳ loại thảo dược lạ nào, việc tham vấn ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn là nguyên tắc bắt buộc để bảo vệ tính mạng và sức khỏe bản thân.
Tóm lại, chiết xuất dây cám (Sarcolobus globosus) chứa các rotenoid có khả năng ức chế enzyme 15-lipoxygenase nhưng lại không có tác dụng quét gốc tự do DPPH và có độc tính tế bào cao trong thử nghiệm sinh học [1, 8]. Hãy là người tiêu dùng thông thái, không vội tin vào các lời đồn thổi chưa được kiểm chứng lâm sàng để tránh rước họa vào thân.
