Nhiều người truyền tai nhau mẹo dùng hạt nhãn ngâm rượu hoặc nấu nước uống để chữa đau nhức xương khớp và chống thoái hóa sụn. Nhãn là loại trái cây quen thuộc, phần hạt vốn thường bị vứt bỏ nhưng lại được đồn thổi như một loại dược liệu quý giá cho khớp.
Tuy nhiên, lời đồn này hoàn toàn đi quá xa so với thực tế khoa học hiện nay. Dữ liệu thực nghiệm mới chỉ ghi nhận hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa cơ bản ở mức tế bào và động vật, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng nào khẳng định chiết xuất hạt nhãn có thể ngăn chặn hay chữa khỏi bệnh thoái hóa khớp ở người.
Cơ chế sinh học dưới góc nhìn phòng thí nghiệm
Vỏ và hạt nhãn chiếm khoảng 30% trọng lượng khô của toàn bộ quả, vốn được y học cổ truyền dùng để hỗ trợ giảm sưng đau, bệnh tim mạch hay đau dây thần kinh [1]. Dưới góc độ hóa học, hạt nhãn chứa lượng lớn hợp chất polyphenol và polysaccharide có hoạt tính sinh học [1, 2].
Khi nghiên cứu về phản ứng viêm – yếu tố thúc đẩy tổn thương mô trong các bệnh lý mạn tính – các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết hạt nhãn có thể can thiệp vào một số con đường dẫn truyền tín hiệu nội bào [2]. Trong điều kiện ống nghiệm, các hoạt chất này góp phần ức chế sản sinh các chất trung gian gây viêm, mở ra tiềm năng nghiên cứu cho các tình trạng viêm sưng nói chung [2, 5].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về hạt nhãn?
Các bằng chứng hiện có về hạt nhãn chỉ tập trung vào thành phần chống oxy hóa, kháng khuẩn, giảm mệt mỏi và chống viêm trên mô hình tế bào thực nghiệm:
Nghiên cứu công bố năm 2014 đã sử dụng hệ thống sắc ký khối phổ kết hợp thử nghiệm sinh học để tìm kiếm các hợp chất chống oxy hóa chính trong hạt nhãn [3]. Kết quả lần đầu tiên phân lập được p-coumaric acid-glycoside, (S)-flavogallonic acid, dẫn xuất ellagic acid và methyl-ellagic acid glucopyranoside [3]. Trong đó, axit ellagic, dẫn xuất của nó và p-coumaric acid-glycoside đóng vai trò cốt lõi tạo nên hoạt tính chống oxy hóa mạnh của hạt nhãn; ngược lại axit gallic, corilagin hay ethyl gallate đóng góp rất ít [3].
Nghiên cứu năm 2016 đánh giá tác dụng kháng viêm của các bộ phận cây nhãn trên tế bào đại thực bào RAW264.7 ở chuột bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) [2]. Kết quả định lượng bằng HPLC-DAD cho thấy hạt nhãn chứa corilagin, axit ellagic và axit gallic [2]. Chiết xuất hạt nhãn ức chế sản sinh oxit nitric (NO) với nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 1127,4 microgam/mL, thấp hơn chiết xuất từ hoa (IC50 là 128,2 microgam/mL) [2]. Cơ chế được làm rõ là do hạt nhãn dọn dẹp gốc NO, giảm biểu hiện enzym iNOS, đồng thời ức chế sự thoái biến IkappaBalpha và chặn kích hoạt các đường truyền tín hiệu NF-kappaB, AP-1, Akt và MAPKs [2].
Nghiên cứu năm 2010 tiến hành trên chuột thí nghiệm để đánh giá tác dụng giảm mệt mỏi của polysaccharide chiết xuất bằng nước nóng từ hạt nhãn [4]. Động vật được cho dùng các liều 50, 100, 200 và 400 mg/kg trước khi thực hiện bài kiểm tra bơi [4]. Ở các mức liều từ 50 đến 100 mg/kg, polysaccharide từ hạt nhãn kéo dài đáng kể thời gian bơi, làm tăng glycogen trong gan (p < 0,01, n = 10), đồng thời làm giảm nồng độ urê trong huyết thanh và giảm axit lactic trong máu (p < 0,01, n = 10) [4].
Nghiên cứu năm 2012 khảo sát hoạt tính kháng nấm in vitro của chiết xuất hạt nhãn so với các phần khác của quả [5]. Kết quả cho thấy hạt nhãn ức chế nấm men cơ hội như Candida và Cryptococcus neoformans, trong khi cùi nhãn và toàn bộ quả không có tác dụng này [5]. Axit ellagic thể hiện hoạt tính mạnh nhất, kế đến là corilagin và axit gallic; giống nhãn Baidam có hoạt tính kháng nấm (MIC = 500-4000 microgam/mL) cao hơn giống Edor (MIC = 1000-8000 microgam/mL) do chứa nhiều axit ellagic và axit gallic hơn [5]. Ngoài ra, chế phẩm viên sủi hạt nhãn 5% giúp giảm bám dính của Candida albicans và nước súc miệng chứa 0,5% chiết xuất cho hiệu quả kháng nấm tốt [5].
Cần lưu ý thêm, nghiên cứu năm 2016 trên dòng tế bào tiền tạo xương MC3T3-E1 cho thấy chiết xuất từ thịt quả nhãn kích thích biệt hóa tế bào xương thông qua kích hoạt RUNX2 phụ thuộc Erk1/2, làm tăng hoạt tính phosphatase kiềm (ALP) và khoáng hóa xương [6]. Tuy nhiên, thử nghiệm này dùng cùi nhãn chứ không phải hạt nhãn, và mục tiêu hướng tới loãng xương chứ không phải thoái hóa sụn khớp [6].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng
Những dữ liệu trên chứng minh hạt nhãn là nguồn nguyên liệu giàu các chất chống oxy hóa tự nhiên và có đặc tính chống viêm cơ bản trong điều kiện phòng thí nghiệm [2, 3, 5]. Khả năng ức chế phản ứng viêm thông qua con đường truyền tín hiệu NF-kappaB và AP-1 ở tế bào đại thực bào gợi mở hướng đi mới cho việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp [2, 5].
Tuy vậy, khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới chiếc khớp thoái hóa của con người là rất xa. Hiện tại chưa có nghiên cứu nào công bố về việc chiết xuất hạt nhãn có khả năng trực tiếp ức chế các enzym phá hủy sụn khớp hay đảo ngược tiến trình thoái hóa khớp trên người. Dữ liệu bảo vệ sụn hiện có trong y văn chỉ mới được ghi nhận ở các loài thực vật khác, hoàn toàn không thể đánh đồng cho hạt nhãn. Mọi lời đồn thổi xem hạt nhãn là thuốc ức chế men thoái hóa khớp đều là suy diễn thiếu căn cứ khoa học.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt nhãn chữa khớp
Nhiều người cho rằng hạt nhãn lành tính nên tự ý thu gom hạt, phơi khô rồi sắc uống hoặc ngâm rượu xoa bóp, thậm chí uống rượu ngâm hạt nhãn để bớt cứng khớp. Đây là việc làm chứa đựng nhiều rủi ro.
Hạt nhãn tươi hoặc xử lý thô chứa nhiều hợp chất tự nhiên chưa qua tinh chế, khi tự đun nấu hoặc ngâm rượu có thể chiết xuất cả những tạp chất gây kích ứng đường tiêu hóa. Việc xoa bóp rượu ngâm hạt nhãn tạo cảm giác nóng ấm tạm thời do cồn và động tác xoa bóp, không phản ánh việc hoạt chất thấm qua da để phục hồi sụn. Uống dịch tự chế không rõ liều lượng có thể gây độc cho gan và thận, làm lu mờ triệu chứng bệnh và bỏ lỡ thời vàng điều trị thoái hóa khớp.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Người mắc các bệnh lý xương khớp thoái hóa, đặc biệt là người cao tuổi, không nên tự ý tìm mua các chế phẩm từ hạt nhãn không rõ nguồn gốc để thay thế thuốc kê đơn. Việc chậm trễ can thiệp y khoa chuẩn mực có thể khiến sụn khớp bị bào mòn không thể hồi phục.
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, suy giảm chức năng gan, thận cần tránh tuyệt đối việc uống nước sắc hay rượu ngâm hạt nhãn tự chế. Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là nhóm đối tượng không an toàn khi tiếp xúc với các bài thuốc dân gian chưa được kiểm định liều lượng và độc tính.
Áp dụng thực tế và lời khuyên khoa học
Trong đời sống hàng ngày, người dân nên thưởng thức nhãn như một loại trái cây tươi ngon, giàu dinh dưỡng ở lượng vừa phải, không nên tích trữ hạt nhãn với mục đích trị bệnh xương khớp.
Để bảo vệ sụn và giảm tiến triển thoái hóa khớp, các biện pháp khoa học đã được kiểm chứng bao gồm duy trì cân nặng hợp lý nhằm giảm áp lực lên các khớp chịu tải, tập luyện thể dục đều đặn các môn ít va đập như bơi lội, đi bộ hoặc đạp xe. Chế độ ăn uống đa dạng, giàu rau xanh, trái cây và chất chống oxy hóa tự nhiên sẽ giúp nâng đỡ sức khỏe tổng thể. Nếu xuất hiện các dấu hiệu đau khớp, cứng khớp buổi sáng hoặc hạn chế vận động, người bệnh cần đến bệnh viện chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị đúng phác đồ.
Chiết xuất hạt nhãn thực chất chỉ mới dừng lại ở mức nghiên cứu thăm dò về hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa trên tế bào và mô hình động vật đơn giản. Người bệnh không nên đặt niềm tin vào các kinh nghiệm truyền miệng chưa được kiểm chứng lâm sàng để tự chữa bệnh thoái hóa khớp. Hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa xương khớp trước khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thảo dược hay chiết xuất tự nhiên nào.
