Nhiều người dân vùng trung du, miền núi vẫn truyền tai nhau kinh nghiệm dùng lá lộc mại (còn gọi là rau mọi) để nấu canh, làm thuốc chữa táo bón hoặc kiết lỵ. Thói quen sử dụng loại cây mọc hoang này tiềm ẩn hiểm họa lớn đối với sức khỏe con người. Nhiều trường hợp phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng nguy kịch vì ngộ độc chất độc tự nhiên có trong loại thảo dược này.
Nếu sau khi ăn lá lộc mại xuất hiện các dấu hiệu như nước tiểu đỏ sẫm màu nước vối, vàng da, mệt lả kiệt sức, sốt cao hoặc đau quặn bụng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất. Đây là những biểu hiện chỉ điểm tình trạng vỡ hồng cầu hàng loạt (tán huyết cấp), gây thiếu máu nghiêm trọng và suy thận cấp đe dọa trực tiếp đến tính mạng.
Độc tính gây tán huyết nghiêm trọng
Lá lộc mại chứa một số hợp chất có khả năng oxy hóa rất mạnh. Khi đi vào hệ tuần hoàn, các chất này gây tổn hại màng tế bào hồng cầu, làm vỡ hồng cầu đồng loạt bên trong lòng mạch máu. Những người bẩm sinh thiếu men G6PD (glucose-6-phosphate dehydrogenase) trong hồng cầu là đối tượng có nguy cơ chuyển biến nguy kịch nhanh nhất khi tiếp xúc độc chất oxy hóa.
Hiện tượng tán huyết nội mạch khiến huyết sắc tố (hemoglobin) tự do thoát ồ ạt vào huyết tương. Khi lượng sắc tố này vượt quá ngưỡng lọc của thận, chúng sẽ bài tiết qua nước tiểu khiến nước tiểu chuyển màu đỏ sẫm, đồng thời gây tắc nghẽn ống thận dẫn đến tổn thương thận cấp. Mặt khác, sự chuyển hóa ứ đọng sản phẩm phân hủy của hồng cầu (bilirubin) làm da và củng mạc mắt nhuốm màu vàng nghệ. Hiện tượng tán huyết nội mạch do ngộ độc chất độc nói chung đã được y văn ghi nhận có thể dẫn tới biến chứng suy đa tạng nguy hiểm [1, 6].
5 dấu hiệu cảnh báo ngộ độc cần cấp cứu
Việc phát hiện sớm các dấu hiệu ngộ độc giúp cứu sống bệnh nhân và ngăn ngừa tổn thương thận vĩnh viễn:
Thứ nhất, nước tiểu chuyển sang màu đỏ sẫm, màu xá xị hoặc màu nước chè đặc. Đây là dấu hiệu vỡ hồng cầu ồ ạt, huyết sắc tố bị đào thải qua thận. Triệu chứng này thường xuất hiện sau khi ăn lá lộc mại từ vài giờ đến vài ngày.
Thứ hai, vàng da và vàng lòng trắng mắt. Khi tế bào hồng cầu bị phá hủy với số lượng lớn, nồng độ bilirubin trong máu tăng cao đột ngột, lắng đọng dưới da và niêm mạc gây nên tình trạng vàng da nhiễm độc.
Thứ ba, mệt lả, chóng mặt, khó thở, hoa mắt. Do lượng lớn hồng cầu bị tiêu hủy, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu máu cấp tính. Các cơ quan quan trọng như não bộ và tim không nhận đủ oxy, khiến người bệnh kiệt sức nhanh chóng, thở dốc ngay cả khi nằm nghỉ.
Thứ tư, đau tức hạ sườn phải, đau vùng thắt lưng hoặc đau bụng dữ dội. Cơn đau thắt lưng xuất hiện do thận phải làm việc quá tải và tổn thương vì tắc nghẽn ống thận. Đau tức hạ sườn phải do gan và lách phải hoạt động hết công suất để tiêu hủy các mảnh vỡ tế bào máu.
Thứ năm, sốt cao rét run, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiểu ít dần, thậm chí vô niệu. Khi thận bắt đầu suy giảm chức năng lọc, lượng nước tiểu sẽ giảm mạnh. Nôn mửa và sốt cao là phản ứng toàn thân khi các sản phẩm giáng hóa độc hại lan tràn trong dòng máu.
Nghiên cứu lâm sàng về các ca ngộ độc tương tự
Dù các nghiên cứu riêng lẻ trực tiếp phân tích từng hoạt chất của cây lộc mại còn hạn chế, các bằng chứng y khoa hiện có về những hội chứng ngộ độc chất độc gây tán huyết và tổn thương đa cơ quan phản ánh rất rõ diễn tiến này.
Một báo cáo lâm sàng năm 1984 mô tả trường hợp bệnh nhân nữ 26 tuổi tử vong sau khi ngộ độc thuốc ức chế men monoamine oxidase [1]. Các triệu chứng ban đầu diễn biến âm thầm, xuất hiện muộn với tình trạng tăng hoạt động thần kinh cơ quá mức [1]. Ngay sau đó, bệnh nhân rơi vào tình trạng sốt cao ác tính, hôn mê, trụy tim mạch, suy thận cấp, tán huyết nội mạch, tiêu cơ vân và đông máu nội mạch rải rác [1]. Báo cáo nhấn mạnh rằng tán huyết cấp có thể kéo theo hàng loạt phản ứng dây chuyền dẫn tới suy thận và trụy tuần hoàn [1].
Một nghiên cứu ca bệnh công bố năm 2019 mô tả tình trạng tán huyết nội mạch sau ngộ độc chất nhôm photphit (aluminum phosphide) [2]. Bệnh nhân nam 32 tuổi nhập viện sau khi uống hai viên celphos khoảng 7 giờ [2]. Khi vào viện, người bệnh có huyết áp tụt 76/54 mmHg, mạch nhanh 114 lần/phút, thở nhanh 24 lần/phút và độ bão hòa oxy trong không khí phòng chỉ đạt 86% [2]. Đáng chú ý, bệnh nhân xuất hiện tán huyết nội mạch cấp tính ngay cả khi không bị thiếu hụt men G6PD bẩm sinh [2]. Nghiên cứu chỉ ra chất độc tạo gốc tự do gây độc tế bào, ức chế chuỗi hô hấp và tổn thương màng tế bào máu, may mắn trường hợp này được phát hiện sớm và điều trị hồi sức bảo tồn tích cực đạt kết quả tốt [2].
Nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu kéo dài 7 năm công bố năm 2022 theo dõi bệnh nhân ngộ độc propanil cấp tính – một hóa chất cũng gây tán huyết và tăng methemoglobin máu [3]. Kết quả cho thấy nhóm bệnh nhân xuất hiện tổn thương thận cấp, methemoglobinemia hoặc có biến chứng tán huyết liên quan mật thiết tới diễn tiến bệnh từ trung bình đến rất nặng [3]. Nghiên cứu cũng ghi nhận phương pháp dùng nhiều liều than hoạt (MDAC) giúp giảm tỷ lệ tử vong ở phân nhóm bệnh nhân xuất hiện tán huyết hoặc methemoglobin máu [3]. Những dữ liệu này chứng minh tình trạng tiêu hủy hồng cầu do ngộ độc hóa chất/độc tố tự nhiên là yếu tố dự báo tiên lượng rất nặng [3].
Lợi ích giả định và rủi ro thực tế
Nhiều người lầm tưởng lá lộc mại là loại rau rừng lành tính, có tác dụng thanh nhiệt, giải độc hoặc nhuận tràng trị táo bón. Tuy nhiên, y học hiện đại khẳng định độc tính của cây lộc mại vượt xa mọi lợi ích truyền miệng chưa được kiểm chứng. Khoảng cách giữa liều dùng thử và liều ngộ độc rất mong manh. Độc tố tích tụ có thể phát tác chậm sau 1 đến vài ngày, khiến người dùng chủ quan không liên hệ triệu chứng đau đầu, mệt mỏi với bữa ăn lá lộc mại trước đó.
Rủi ro lớn nhất là việc tự ý sử dụng lá tươi nấu canh hoặc giã lấy nước uống. Độc chất trong cây không bị phân hủy hoàn toàn bởi nhiệt độ nấu nướng thông thường. Hơn nữa, việc không tầm soát trước tình trạng thiếu men G6PD của bản thân biến việc ăn lá lộc mại thành một trò chơi may rủi nguy hiểm với tính mạng.
Ai cần tuyệt đối tránh xa lá lộc mại?
Mọi đối tượng đều không nên sử dụng lá lộc mại làm thực phẩm hoặc dược liệu. Tuy nhiên, các nhóm sau sẽ đối mặt với nguy cơ tử vong nhanh chóng nếu vô tình ăn phải:
Người thiếu men G6PD: Tế bào hồng cầu của nhóm này mất khả năng tự bảo vệ trước các tác nhân oxy hóa, dẫn đến vỡ hồng cầu ồ ạt chỉ sau một lượng nhỏ độc chất.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi: Hệ thống miễn dịch và khả năng thanh thải của gan, thận còn non nớt hoặc đã suy giảm, khiến tình trạng nhiễm độc diễn biến nhanh và khó kiểm soát.
Phụ nữ mang thai và cho con bú: Tán huyết cấp dẫn tới thiếu oxy máu nghiêm trọng, đe dọa sự sống của thai nhi và gây nguy cơ sảy thai, sinh non.
Người có bệnh nền gan, thận: Thận yếu không thể lọc nổi lượng lớn huyết sắc tố tự do, dễ nhanh chóng chuyển thành suy thận cấp vô niệu phải lọc máu chu kỳ.
Xử trí đúng cách khi nghi ngờ ngộ độc
Khi bản thân hoặc người nhà có dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc sau khi ăn lá lộc mại, cần thực hiện ngay các bước sau:
Ngừng ngay lập tức việc sử dụng lá lộc mại dưới mọi hình thức chế biến.
Đến ngay bệnh viện tuyến tỉnh hoặc cơ sở y tế có khoa hồi sức cấp cứu gần nhất. Không tự ý dùng thuốc nam, thuốc lá hay nước đường để "giải độc" tại nhà vì làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu.
Uống nhiều nước lọc nếu người bệnh còn tỉnh táo và chưa có biểu hiện vô niệu, nhằm hỗ trợ quá trình bài tiết huyết sắc tố dư thừa qua thận.
Mang theo mẫu lá hoặc cành cây đã sử dụng đến bệnh viện để bác sĩ nhanh chóng nhận diện loại độc thực vật và đưa ra phác đồ cấp cứu phù hợp.
Tuyệt đối không sử dụng lá lộc mại làm món ăn hay bài thuốc dân gian khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Mọi can thiệp bằng thảo dược truyền miệng tiềm ẩn nguy cơ tán huyết, đe dọa trực tiếp mạng sống.
