Người tiểu đường tuýp 2 có nên ăn macca? Tác động lên đường huyết thực tế

Người tiểu đường có nên ăn hạt macca?

Nhiều người mắc đái tháo đường tuýp 2 thường băn khoăn liệu các loại hạt giàu chất béo như hạt macca (một loại hạt cây - tree nut) có làm tăng đường huyết hay gây tăng cân mất kiểm soát hay không. Đây là lo lắng rất tự nhiên khi chế độ ăn của người bệnh cần được kiểm soát chặt chẽ từng nhóm dinh dưỡng.

Thực tế, người bệnh đái tháo đường tuýp 2 hoàn toàn có thể đưa các loại hạt cây vào thực đơn dinh dưỡng hằng ngày ^[1]. Việc bổ sung các loại hạt giúp hỗ trợ kiểm soát đường huyết sau ăn và cải thiện các chỉ số chuyển hóa tim mạch quan trọng ^[1].

Các loại hạt cây tự nhiên chứa hàm lượng carbohydrate khả dụng rất thấp, giàu chất béo chưa bão hòa, chất xơ và khoáng chất ^[2]. Khi sử dụng đúng cách nhằm thay thế một phần tinh bột tinh chế, hạt không làm tăng vọt đường huyết mà còn làm chậm quá trình hấp thu glucose ^[2], ^[3].

Dù vậy, người bệnh cần nắm rõ cơ chế tác động, bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng và liều lượng phù hợp để tối ưu hóa lợi ích sức khỏe mà không nạp thừa năng lượng ^[3].

Cơ chế tác động của hạt cây lên đường huyết

Tác động làm chậm tăng đường huyết của các loại hạt cây nói chung và macca nói riêng đến từ cấu trúc dinh dưỡng đặc thù của chúng ^[1], ^[2]. Khi ăn riêng lẻ, hạt hầu như tạo ra tác động rất nhỏ đến mức tăng glucose máu sau ăn ^[2].

Khi dùng kèm với các thực phẩm giàu tinh bột (như bánh mì trắng hoặc cơm), chất béo và chất xơ trong hạt giúp làm giảm đáng kể phản ứng đường huyết tổng thể của bữa ăn đó ^[2], ^[4]. Chất béo chưa bão hòa đơn (MUFA) và chất béo chưa bão hòa đa (PUFA) làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày, từ đó làm chậm tốc độ giải phóng đường vào máu ^[1], ^[3].

Ở cấp độ tế bào, axit béo chưa bão hòa đơn (MUFA) đóng vai trò hỗ trợ con đường truyền tín hiệu insulin ^[5]. Axit béo này tham gia vào quá trình dịch chuyển các thụ thể vận chuyển glucose đến màng tế bào cơ xương, đồng thời giảm bớt tình trạng hoạt động quá mức của tế bào beta tuyến tụy và cải thiện tình trạng kháng insulin ^[5].

Ngoài ra, magie trong các loại hạt cây (dao động từ 121 đến 376 mg trên 100 g hạt) là vi chất thiết yếu tham gia vào quá trình hấp thu glucose phụ thuộc insulin ^[5]. Thiếu hụt magie nội bào trong các nghiên cứu động vật đã cho thấy làm suy giảm hoạt tính tyrosine-kinase tại thụ thể insulin, dẫn tới cản trở tác động bình thường của insulin ^[5]. Lượng chất xơ và polyphenol dồi dào trong hạt cũng tác động tích cực đến hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ điều hòa đường huyết và kiểm soát cảm giác thèm ăn ^[1].

Bằng chứng khoa học về hạt và chỉ số đường huyết

Các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết tác động của việc bổ sung các loại hạt đối với việc kiểm soát glucose máu ở người đái tháo đường tuýp 2 ^[6], ^[3], ^[4].

Năm 2011, một nghiên cứu lâm sàng đánh giá tác động cấp tính của hạt hỗn hợp ăn kèm với 50 g carbohydrate từ bánh mì trắng ở nhóm người có đường huyết bình thường (10-14 người) và nhóm bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 (5-10 người) ^[4]. Các mức liều thử nghiệm là 30 g, 60 g và 90 g hạt hỗn hợp ^[4]. Kết quả cho thấy khi ăn hạt đơn lẻ, cả ba mức liều đều làm giảm đáng kể diện tích dưới đường cong glucose máu 2 giờ ở cả hai nhóm ^[4]. Khi ăn kèm bánh mì trắng, hạt làm giảm phản ứng đường huyết của bữa ăn theo liều lượng: ở người bình thường giảm lần lượt 11,2%, 29,7% (p = 0,031) và 53,5% (p < 0,001); ở người tiểu đường tuýp 2, mức giảm bằng khoảng một nửa so với người không mắc bệnh (p = 0,015 ở liều 90 g) ^[4].

Cũng trong năm 2011, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 3 tháng trên 117 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 đã so sánh ba chế độ ăn cung cấp 475 kcal trên khẩu phần 2.000 kcal mỗi ngày: nhóm dùng hạt hỗn hợp (75 g/ngày), nhóm dùng bánh muffin và nhóm dùng một nửa phần hạt kết hợp nửa phần bánh muffin ^[3]. Kết quả phân tích theo ý định điều trị (n = 117) cho thấy liều hạt đầy đủ (trung bình 73 g/ngày, tương đương khoảng 2 ounce) làm giảm chỉ số HbA1c tuyệt đối 0,21% (KTC 95%: -0,30 đến -0,11; p < 0,001), trong khi nhóm dùng nửa liều hạt hoặc bánh muffin không ghi nhận sự thay đổi này ^[3]. Lượng hạt tiêu thụ có mối tương quan nghịch với sự thay đổi HbA1c (r = -0,20; p = 0,033) ^[3].

Năm 2018, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 3 tháng trên 32 bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 áp dụng chế độ ăn giảm carbohydrate kết hợp thay thế một phần tinh bột chính bằng hạt ^[6]. Bệnh nhân được phân ngẫu nhiên vào nhóm dùng lạc (n = 17) hoặc nhóm dùng hạnh nhân (n = 15), với 25 người hoàn thành nghiên cứu ^[6]. Kết quả cho thấy cả đường huyết lúc đói (FBG) và đường huyết 2 giờ sau ăn (PPG) đều giảm ở cả hai nhóm so với thời điểm ban đầu (p < 0,05), và không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm can thiệp ^[6]. Riêng nhóm dùng hạnh nhân ghi nhận thêm mức giảm chỉ số HbA1c so với ban đầu (p < 0,05) ^[6].

Năm 2014, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về tác động của hạt cây trên kiểm soát đường huyết chỉ ra rằng tác dụng hạ chỉ số HbA1c liên quan mật thiết đến cơ chế thay thế carbohydrate ^[5]. Hai thử nghiệm chiếm hơn 80% trọng số phân tích đã sử dụng hạt cây để thay thế carbohydrate từ mức 5% tổng năng lượng trở lên ^[5].

Tác động tích cực lên mỡ máu và tim mạch

Đái tháo đường tuýp 2 làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch bất lợi, trong đó mức glucose huyết tương lúc đói tăng mỗi 1 mmol/L có liên quan tới nguy cơ mắc bệnh tim mạch tăng thêm 17% ^[1]. Các bất thường về chuyển hóa lipid đi kèm thường khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ xơ vữa động mạch cao hơn ^[1], ^[7].

Năm 2021, một phân tích gộp từ 16 nghiên cứu với 1.041 người tham gia là bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 cho thấy việc bổ sung lạc và các loại hạt cây giúp giảm có ý nghĩa thống kê cholesterol toàn phần (chênh lệch trung bình = -0,14; KTC 95%: -0,26 đến -0,02; p = 0,024) và triglyceride (chênh lệch trung bình = -0,10; KTC 95%: -0,17 đến -0,02; p = 0,010) ^[7]. Ở phân tích dưới nhóm nghiên cứu kéo dài dưới 12 tuần, mức giảm cholesterol toàn phần còn rõ nét hơn (-0,22; KTC 95%: -0,37 đến -0,08; p = 0,002) ^[7]. Tuy nhiên, can thiệp này không tạo ra thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với LDL-cholesterol (p = 0,117) và HDL-cholesterol (p = 0,400) ^[7].

Bên cạnh đó, thử nghiệm năm 2011 cũng ghi nhận việc dùng 73 g hạt/ngày giúp giảm chỉ số cholesterol LDL có ý nghĩa thống kê so với nhóm dùng muffin, đồng thời cải thiện chỉ số apolipoprotein B và tỷ lệ apoB:apoA1 ^[3]. Hạt cây giúp giảm cholesterol máu nhờ cơ chế giảm hấp thu cholesterol ở ruột, ức chế enzyme HMG-CoA reductase và tăng tạo axit mật qua kích thích enzyme 7-alpha hydroxylase ^[1]. Các thành phần như arginine và magie trong hạt còn hỗ trợ giảm phản ứng viêm, giảm căng thẳng oxy hóa và cải thiện chức năng nội mạc mạch máu ^[1].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi loại hạt cây đều đã được kiểm tra độc lập và mang lại hiệu quả hạ đường huyết thần kỳ. Trên thực tế, phần lớn các dữ liệu lâm sàng hiện có đến từ các thử nghiệm trên hạt hỗn hợp, hạnh nhân hoặc lạc ^[6], ^[3], ^[4]. Bằng chứng lâm sàng trực tiếp trên từng loại hạt riêng biệt như macca vẫn còn hạn chế, mà chủ yếu được xếp chung trong nhóm "hạt cây" (tree nuts) nhờ có sự tương đồng về thành phần giàu chất béo chưa bão hòa, ít tinh bột và giàu khoáng chất ^[5], ^[2].

Một số đánh giá y khoa trước đây cũng chỉ ra rằng tác động của hạt lên trạng thái cân bằng nội môi glucose tổng thể vẫn còn những điểm chưa đồng nhất ^[8]. Nhiều nghiên cứu trước đây có thời gian can thiệp ngắn hoặc cỡ mẫu chưa đủ lớn để đánh giá trọn vẹn sự thay đổi dài hạn của chỉ số HbA1c ^[2]. Do đó, việc ăn hạt cây không thể thay thế cho các chỉ định y khoa hay thuốc điều trị hạ đường huyết ^[8].

Ngoài ra, quan niệm ăn càng nhiều hạt càng tốt là một sai lầm nguy hiểm. Hạt chứa hàm lượng năng lượng và chất béo đậm đặc, nếu ăn thêm vào khẩu phần cũ mà không cắt giảm lượng carbohydrate tương ứng thì sẽ dẫn đến dư thừa calo, cản trở việc kiểm soát cân nặng ^[3].

Ai nên thận trọng khi dùng hạt?

Dù hạt cây đem lại nhiều lợi ích chuyển hóa, không phải ai cũng có thể sử dụng thoải mái ^[1]. Những người có tiền sử dị ứng với các loại hạt cây cần tuyệt đối tránh xa để phòng ngừa phản ứng phản vệ nguy hiểm.

Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú mắc đái tháo đường thai kỳ cần thận trọng vì các thử nghiệm lâm sàng được trích dẫn chủ yếu thực hiện trên nhóm người trưởng thành mắc đái tháo đường tuýp 2 thông thường ^[6], ^[3], ^[7]. Nhóm đối tượng này chưa có dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt từ các tài liệu trên, do đó cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ điều trị để được hướng dẫn khẩu phần phù hợp.

Những người đang gặp vấn đề về tiêu hóa, viêm tụy hoặc suy thận cần theo dõi chặt chẽ lượng chất béo, kali và khoáng chất nạp vào, không nên tự ý bổ sung các loại hạt với số lượng lớn.

Hướng dẫn sử dụng hạt an toàn trong thực tế

Để hạt phát huy tác dụng hỗ trợ chuyển hóa, cách tiếp cận chuẩn xác nhất là dùng hạt để "thay thế" chứ không phải "ăn bổ sung" vào khẩu phần sẵn có ^[5], ^[3]. Việc thay thế một phần thực phẩm chứa tinh bột tinh chế bằng khoảng 73 g hạt (tương đương 2 ounce) mỗi ngày đã được chứng minh giúp cải thiện kiểm soát đường huyết và lipid máu ^[3].

Người bệnh có thể phối hợp một lượng hạt vừa phải vào các bữa ăn có chứa carbohydrate (như ăn kèm một lát bánh mì hoặc cháo yến mạch) để tận dụng tác dụng làm giảm phản ứng tăng đường huyết cấp tính sau ăn ^[4]. Hạt macca nên được ăn ở dạng nguyên bản sấy khô, không tẩm đường, không tẩm muối hay phủ bơ sữa công nghiệp nhằm tránh nạp thêm natri và đường đơn.

Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 cần duy trì thói quen theo dõi đường huyết mao mạch định kỳ và tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi lớn trong cơ cấu bữa ăn hằng ngày.