Nhiều người bệnh đau dạ dày truyền tai nhau mẹo ăn mơ muối (umeboshi) hằng ngày để diệt vi khuẩn Helicobacter pylori (HP). Thói quen này xuất phát từ niềm tin vào các vị thuốc dân gian thanh nhiệt, giải độc và kháng khuẩn đường tiêu hóa.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay chỉ ghi nhận hoạt tính kháng vi khuẩn HP của chiết xuất quả mơ trong phòng thí nghiệm. Mơ muối không thể thay thế phác đồ điều trị kháng sinh do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Cơ chế tác động của chiết xuất mơ lên vi khuẩn HP

Quả Prunus mume (thường gọi là mơ Nhật Bản hoặc mơ châu Á) có mối quan hệ gần gũi với cả mận và mơ [1]. Để tồn tại trong dạ dày người, vi khuẩn HP cần bơi qua lớp chất nhầy bảo vệ và bám chặt vào niêm mạc dạ dày nhờ khả năng di chuyển linh hoạt [1]. Khi vi khuẩn mất đi khả năng di chuyển, nguy cơ xâm nhập và định cư trên niêm mạc dạ dày sẽ suy giảm đáng kể [1].

Trong chiết xuất từ Prunus mume, các nhà nghiên cứu đã phân lập được hợp chất hoạt tính có tên syringaresinol [1]. Hoạt chất này tác động trực tiếp lên khả năng vận động của vi khuẩn, gây ức chế cơ học đối với quá trình xâm lấn của mầm bệnh [1]. Ngoài ra, việc giảm biểu hiện men urease - một công cụ giúp vi khuẩn trung hòa axit dạ dày để sinh sống - cũng là đích tác động quan trọng [1].

Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Nghiên cứu in vitro nói gì?

Một báo cáo tổng quan công bố năm 2014 đã tập hợp các dữ liệu thực nghiệm về tác dụng của Prunus mume đối với vi khuẩn đường tiêu hóa [1]. Nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy hợp chất syringaresinol cô lập từ Prunus mume ở nồng độ 500 mcg/mL có khả năng ức chế hơn 90% sự di động của vi khuẩn HP [1].

Giá trị IC50 (nồng độ ức chế một nửa sự vận động của vi khuẩn) của hợp chất này được xác định ở mức 50 mcg/mL [1]. Vì khả năng vận động là yếu tố sống còn để HP di cư và tạo khuẩn lạc, sự ức chế này làm giảm khả năng định cư của vi khuẩn trong niêm mạc dạ dày [1].

Các khảo sát trong phòng thí nghiệm khác vào năm 2011 cũng xác nhận chiết xuất Prunus mume có phổ kháng khuẩn rộng đối với nhiều loại vi khuẩn đường miệng gây bệnh, với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) và nồng độ diệt khuẩn tối thiểu (MBC) dao động từ 0,0003 đến 0,15625 g/mL [2]. Điều này cho thấy tiềm năng kháng khuẩn tự nhiên đáng chú ý của loài thực vật này [2].

Thử nghiệm trên mô hình động vật

Không dừng lại ở đĩa petri, hoạt tính của Prunus mume tiếp tục được kiểm chứng trên sinh vật sống [1]. Trong một mô hình thử nghiệm trên loài chuột nhảy Mông Cổ (Mongolian gerbils) bị nhiễm khuẩn HP, các nhà khoa học đã cho con vật sử dụng dịch chiết cô đặc từ Prunus mume [1].

Kết quả ghi nhận việc tiêu thụ dịch chiết này làm giảm đáng kể mức độ biểu hiện của urease A trong dạ dày bị nhiễm, dấu chỉ cho thấy sự sụt giảm mức độ nhiễm trùng HP [1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu của nhóm tác giả Enomoto cũng chứng minh tác dụng phòng ngừa viêm teo dạ dày mạn tính của Prunus mume thông qua cơ chế ức chế nhiễm HP và giảm phản ứng viêm niêm mạc tiến triển [1].

Giới hạn của nghiên cứu và hiểu lầm thường gặp

Mặc dù các số liệu in vitro và trên động vật rất triển vọng, người bệnh cần nhìn nhận rõ các giới hạn lớn của bằng chứng khoa học hiện nay.

Thứ nhất, nồng độ hoạt chất syringaresinol tinh khiết trong ống nghiệm (50-500 mcg/mL) rất khác biệt so với việc ăn quả mơ muối thông thường [1]. Quá trình chế biến quả mơ thành mơ muối truyền thống (ngâm muối, ủ lâu năm) có thể làm biến đổi hoặc hao hụt hàm lượng các polyphenol và hoạt chất sinh học tự nhiên. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh việc ăn mơ muối có thể tiêu diệt được hoàn toàn vi khuẩn HP trong dạ dày.

Thứ hai, hiểu lầm tai hại nhất là việc tự ý bỏ thuốc kháng sinh để chuyển sang dùng mơ muối. Vi khuẩn HP là nguyên nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày - tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày. Phác đồ diệt HP chuẩn y khoa đòi hỏi sự kết hợp giữa thuốc ức chế tiết axit mạnh và 2-3 loại kháng sinh chuyên biệt theo phác đồ cá thể hóa. Ăn mơ muối không thể tạo ra nồng độ diệt khuẩn toàn diện trong dạ dày người, dễ dẫn đến thất bại điều trị và gây kháng thuốc.

Ai nên thận trọng khi sử dụng mơ muối?

Mơ muối là món ăn kèm quen thuộc, nhưng một số nhóm người bệnh cần hết sức lưu ý:

  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày tiến triển hoặc trào ngược dạ dày thực quản: Quả mơ chứa lượng axit hữu cơ cao, có thể kích ứng niêm mạc đang tổn thương, gây ợ chua, cồn cào và đau thượng vị nặng hơn.
  • Người bệnh tăng huyết áp, suy tim hoặc bệnh thận mạn tính: Mơ muối truyền thống chứa lượng natri cực kỳ cao. Nạp nhiều muối làm tăng gánh nặng tuần hoàn, gây giữ nước và khó kiểm soát huyết áp.
  • Người đang trong phác đồ điều trị HP: Không tự ý phối hợp các loại thực phẩm quá chua, mặn trong khi đang uống kháng sinh để tránh kích ứng đường tiêu hóa. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.

Áp dụng thực tế đúng cách

Để bảo vệ dạ dày và tiếp nhận các lợi ích sức khỏe từ thực phẩm mà không phản tác dụng, người tiêu dùng nên thực hiện đúng các nguyên tắc sau:

Về liều lượng và thời điểm: Nếu muốn dùng mơ muối như một món ăn hỗ trợ tiêu hóa, chỉ nên dùng 1/2 đến 1 quả nhỏ mỗi ngày trong bữa ăn chính, ăn cùng cơm hoặc cháo trắng để giảm bớt độ chua và mặn. Không ăn mơ muối khi bụng đang đói cồn cào.

Về chế biến và kết hợp: Có thể dầm nhẹ một miếng mơ muối vào nước ấm hoặc ngâm bớt mặn trước khi dùng để giảm lượng muối nạp vào cơ thể. Luôn duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, ăn chín uống sôi và giữ vệ sinh bát đũa cá nhân để tránh tái nhiễm khuẩn HP.

Tóm lại, hoạt tính kháng khuẩn của chiết xuất Prunus mume đối với HP là hướng đi khoa học đầy hứa hẹn trong nghiên cứu dược liệu [1]. Tuy nhiên, từ ống nghiệm đến thực tế điều trị là khoảng cách rất xa. Người bệnh dạ dày cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y khoa, xem các liệu pháp tự nhiên là món ăn hỗ trợ và luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.