Mỗi khi thời tiết thay đổi, các cơn ho dai dẳng kèm theo cảm giác thắt nghẽn đường thở thường gây nhiều mệt mỏi cho người bệnh. Khi tìm kiếm các sản phẩm siro ho thảo dược, nhiều người bắt gặp thành phần chiết xuất vỏ cây anh đào dại (wild cherry bark) nhưng chưa rõ công dụng thực sự.
Các nghiên cứu dược lý thực vật cho thấy chiết xuất từ chi anh đào dại chứa nhiều hợp chất hoạt tính có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm và hỗ trợ làm dịu phản ứng ho [1]. Chiết xuất này từ lâu đã được ứng dụng trong y học dân gian để xử lý các triệu chứng liên quan đến đường hô hấp [2], [3].
Nguồn gốc và ứng dụng truyền thống của anh đào dại
Anh đào dại là loài thực vật tồn tại dưới dạng cây thân gỗ hoặc cây bụi, bao gồm khoảng 20 phân loài khác nhau [1]. Trong số đó, hai loài phổ biến nhất và được nghiên cứu nhiều về thành phần hóa thực vật là Prunus padus L. (anh đào chim châu Âu) và Prunus serotina L. (anh đào đen Bắc Mỹ) [1].
Cây Prunus serotina Ehrh., thường được gọi là "capulin" tại Mexico, là loài cây bản địa của vùng Bắc Mỹ [2]. Loài cây này có tốc độ sinh trưởng nhanh, thường mọc hoang dã hoặc được gieo trồng tại các vùng cao nguyên Mexico và một số khu vực thuộc Guatemala, Colombia hay Venezuela [2].
Trong y học cổ truyền Mexico, Prunus serotina đã được sử dụng rộng rãi để điều trị các bệnh lý tim mạch, tiêu hóa và đặc biệt là các chứng bệnh đường hô hấp [2]. Phần hạt của cây thường được dùng làm đồ ăn vặt và cũng là phương thuốc dân gian chữa ho [2]. Ngoài ra, dạng thuốc sắc hay trà hãm từ lá và các bộ phận của Prunus serotina cũng là bài thuốc truyền thống quen thuộc được dùng để trị ho và tăng huyết áp [3].
Thành phần hóa thực vật hỗ trợ đường hô hấp
Hiệu quả sinh học của thảo dược phụ thuộc trực tiếp vào các hoạt chất có trong từng bộ phận giải phẫu như quả, chồi, lá, rễ và vỏ cây [1]. Theo nghiên cứu tổng quan công bố năm 2020, anh đào dại chứa hàm lượng phong phú các hợp chất hoạt tính sinh học bao gồm tocopherol, vitamin, polyphenol và terpene [1].
Các hợp chất này mang lại nhiều tác động có lợi cho sức khỏe, bao gồm hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm và kháng khuẩn đã được ghi nhận qua các thử nghiệm in vitro và in vivo [1]. Khi đường hô hấp bị kích ứng do virus hoặc khói bụi, phản ứng viêm tại niêm mạc phế quản là nguyên nhân chính dẫn đến co thắt và tăng tiết dịch. Nhờ các chất chống viêm và chống oxy hóa, thảo dược này hỗ trợ bảo vệ mô tế bào trước các tổn thương do gốc tự do và phản ứng viêm gây ra [1].
Mặt khác, các nhà khoa học cũng lưu ý rằng anh đào dại có chứa hợp chất glycoside sinh cyan (cyanogenic glycosides) [1]. Do đó, việc nghiên cứu định tính và định lượng chính xác các thành phần là bước quan trọng để kiểm soát tính an toàn của dược liệu [1].
Hợp chất bay hơi và cơ chế giãn cơ trơn
Một trong những cơ chế quan trọng giúp làm dịu đường hô hấp và giảm cảm giác thắt nghẹn là khả năng giãn cơ. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2015 phân tích giá trị dinh dưỡng và các hợp chất bay hơi trong hạt của loài Prunus serotina đã làm rõ sự hiện diện của nhiều chất có hoạt tính sinh học [2].
Phương pháp chiết pha vi rắn kết hợp sắc ký khí và khối phổ đã phân lập được 59 hợp chất bay hơi ở hạt tươi và 99 hợp chất ở hạt đã rang [2]. Trong đó, hai hợp chất bay hơi chủ yếu được xác định là 2,3-butanediol và benzaldehyde [2]. Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng benzaldehyde đã được chứng minh có tác dụng gây giãn mạch rõ rệt [2]. Tác dụng làm giãn này góp phần hỗ trợ lưu thông tuần hoàn và là tiền đề cho các tác động làm dịu phản xạ co thắt ở mô cơ.
Bên cạnh đó, hạt anh đào đen còn chứa các axit béo có lợi như oleic, linoleic và alpha-eleostearic, cùng hàm lượng kali cao và tỷ lệ axit amin dễ tiêu hóa, đem lại nhiều lợi ích cho sức khỏe [2].
Bằng chứng định lượng các hoạt chất từ nghiên cứu thực nghiệm
Để đánh giá chất lượng của thảo dược Prunus serotina dùng trong y học dân gian trị ho và huyết áp, một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phát triển phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) nhằm định lượng đồng thời các hoạt chất chính [3].
Nghiên cứu sử dụng cột Fortis-RP với pha động gồm dung dịch đệm axetat (pH 2,7) và methanol theo tỷ lệ thể tích 65:35, tốc độ dòng 1,0 mL/phút để phân tích mẫu [3]. Kết quả đo lường trên các mẫu lá Prunus serotina cho thấy:
- Nồng độ axit chlorogenic đạt 479,9 ± 33,6 microgam/gam chất khô [3].
- Nồng độ hyperoside đạt 185,7 ± 55,3 microgam/gam chất khô [3].
- Nồng độ benzaldehyde đạt 118,2 ± 12,1 microgam/gam chất khô [3].
Axit chlorogenic và hyperoside là các polyphenol và flavonoid có khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ, giúp làm giảm tình trạng viêm nhiễm ở mô niêm mạc. Nghiên cứu này đã chọn hyperoside làm chất đánh dấu chuẩn để kiểm soát chất lượng nguyên liệu thô và các sản phẩm thảo dược bào chế từ loài cây này [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng khoa học
Các bộ phận của cây anh đào dại như vỏ, lá và quả được đánh giá là nguồn nguyên liệu giá trị cho ngành công nghiệp thực phẩm, dược phẩm và mỹ phẩm nhờ chứa các hoạt chất đa chức năng [1]. Trong các sản phẩm siro ho, chiết xuất này đóng vai trò hỗ trợ làm dịu kích ứng họng và giảm nhẹ cơn co thắt phế quản.
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng hiện có. Hầu hết các dữ liệu về tác dụng giảm ho của anh đào dại xuất phát từ kinh nghiệm y học cổ truyền được ghi chép lại [2], [3]. Các bằng chứng hiện đại mới tập trung vào việc phân tích hóa thực vật, định lượng hoạt chất và chứng minh các hoạt tính chống viêm, chống oxy hóa hoặc giãn mạch trong phòng thí nghiệm [1], [2], [3]. Hiện chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định chiết xuất này có thể thay thế hoàn toàn các thuốc giãn phế quản hay thuốc trị hen chuyên dụng.
Những hiểu lầm thường gặp khi sử dụng siro ho thảo dược
Nhiều người lầm tưởng rằng siro chứa chiết xuất tự nhiên có thể dùng tùy tiện mà không cần kiểm soát liều lượng. Thực tế, anh đào dại có chứa cyanogenic glycosides – hợp chất có khả năng sinh ra độc tố cyanide nếu không được bào chế đúng cách [1]. Các sản phẩm siro ho thương mại phải trải qua quy trình chiết xuất và kiểm nghiệm nghiêm ngặt để loại bỏ nguy cơ này, trong khi việc tự ý hái vỏ hoặc lá cây tươi để đun nấu tại nhà tiềm ẩn nhiều rủi ro ngộ độc.
Một hiểu lầm khác là dùng siro vỏ anh đào dại để cắt đứt cơn co thắt cấp tính ở người bệnh hen phế quản nặng. Chiết xuất này chỉ mang tính hỗ trợ làm dịu và giảm kích ứng niêm mạc đường thở, không có tác dụng giãn phế quản tức thì như các thuốc xịt cắt cơn y tế.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù là thành phần phổ biến trong các siro ho, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi sử dụng sản phẩm chứa chiết xuất anh đào dại:
- Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Do sự hiện diện tự nhiên của các hợp chất glycoside sinh cyan trong cây [1], phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng các bài thuốc thô hoặc sản phẩm chưa rõ độ an toàn.
- Trẻ nhỏ: Cần tuân thủ tuyệt đối chỉ định về độ tuổi và liều dùng trên bao bì của nhà sản xuất siro ho y tế.
- Người có bệnh lý hô hấp mãn tính: Người bị hen phế quản nặng hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị, không tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang siro thảo dược.
Lời khuyên áp dụng an toàn và hiệu quả
Khi bị ho hoặc kích ứng họng do thay đổi thời tiết, người bệnh có thể lựa chọn các loại siro ho thảo dược có chứa chiết xuất vỏ cây anh đào dại đã được cơ quan y tế cấp phép lưu hành. Không tự ý thu hái hay tự sắc vỏ cây tươi làm thuốc nhằm tránh nguy cơ ngộ độc hợp chất tự nhiên chưa qua xử lý [1].
Cần sử dụng đúng liều lượng hướng dẫn theo độ tuổi và thời gian ghi trên bao bì. Bên cạnh đó, nên kết hợp uống đủ nước ấm, giữ ấm vùng cổ ngực và duy trì độ ẩm phòng thích hợp để niêm mạc phế quản nhanh chóng hồi phục. Nếu các triệu chứng ho, khó thở, co thắt ngực kéo dài quá một tuần hoặc có dấu hiệu sốt cao, cần đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám.
Chiết xuất vỏ anh đào dại là một giải pháp thảo dược truyền thống có cơ sở khoa học về khả năng kháng viêm và làm dịu đường hô hấp. Tuy nhiên, việc sử dụng cần dựa trên sự hiểu biết đúng đắn, chọn lọc sản phẩm đạt chuẩn và không thay thế các phác đồ y khoa chính thống khi bệnh diễn tiến nặng.
