Nhiều người bệnh tiểu đường thường truyền tai nhau sử dụng các loại cây cỏ tự nhiên để hạ đường huyết. Trong đó, chiêu liêu nghệ (thuộc chi Terminalia) được đồn thổi là vị thuốc dân gian có thể kiểm soát hoàn toàn lượng đường trong máu mà không cần uống thuốc tây.
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy chiêu liêu nghệ và các loài cùng chi mới chỉ thể hiện tiềm năng hạ đường huyết thông qua cơ chế ức chế các enzyme tiêu hóa đường trong ống nghiệm. Hoàn toàn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người để khẳng định loài cây này có thể thay thế thuốc điều trị tiểu đường.
Cơ chế tác động đến đường huyết diễn ra thế nào?
Để hiểu vì sao các nhà nghiên cứu quan tâm đến chiêu liêu, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý thức ăn sau bữa ăn. Tinh bột khi đi vào đường tiêu hóa không thể tự hấp thu vào máu ngay lập tức mà phải trải qua quá trình phân giải nhỏ dần [1]. Hai enzyme chính đảm nhiệm vai trò này ở ruột non là alpha-amylase tuyến tụy và alpha-glucosidase [1].
Alpha-amylase phân cắt các phân tử tinh bột dài thành dạng đường ngắn hơn, sau đó enzyme alpha-glucosidase tiếp tục chuyển hóa chúng thành đường đơn monosaccharide (như glucose) [1]. Lượng đường đơn này sau khi hấp thu qua niêm mạc ruột non sẽ khiến lượng đường trong máu sau bữa ăn tăng vọt [1].
Các loại thuốc điều trị tiểu đường nhóm ức chế hai enzyme này (như acarbose hay miglitol) hoạt động bằng cách làm chậm quá trình tiêu hóa tinh bột, từ đó ngăn chặn tình trạng tăng đường huyết đột ngột sau ăn [1]. Tuy nhiên, các thuốc này thường kèm tác dụng phụ gây đầy hơi, chướng bụng [1]. Do đó, việc tìm kiếm các hợp chất thực vật có khả năng ức chế tương tự là mục tiêu của nhiều nghiên cứu [1].
Bằng chứng khoa học từ các nghiên cứu phòng thí nghiệm
Nghiên cứu công bố năm 2024 đã phân lập và thử nghiệm các hợp chất phenolic từ loài thực vật cùng chi Terminalia macroptera [2]. Kết quả cho thấy hai hợp chất gồm 3,3'-di-O-methyl ellagic acid và myricetin-3-O-rhamnoside thể hiện hoạt tính ức chế alpha-glucosidase mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 74,18 ± 0,29 microg/mL và 69,02 ± 0,65 microg/mL, nổi trội hơn hoạt chất đối chứng chuẩn là acarbose (IC50 = 87,70 ± 0,68 microg/mL) [2]. Ngoài ra, myricetin-3-O-rhamnoside cũng ức chế alpha-amylase với IC50 ở mức 65,17 ± 0,43 microg/mL so với acarbose là 32,25 ± 0,36 microg/mL [2]. Mô phỏng gắn kết phân tử cho thấy các hợp chất này gắn kết tốt vào vị trí hoạt động của enzyme với năng lượng liên kết âm từ -4,03 đến -10,20 kcal/mol [2].
Một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát dịch chiết lá bàng (Terminalia catappa) chỉ ra rằng chiết xuất nước (TCA) và chiết xuất cồn (TCE) ức chế lần lượt alpha-glucosidase (IC50 = 3,28 ± 0,47 mg/mL) và alpha-amylase (IC50 = 0,24 ± 0,08 mg/mL) [3]. Phân tích sắc ký xác định 24 hợp chất trong TCE và 22 hợp chất trong TCA, chủ yếu là phenolic, terpene và acid béo [3]. TCA thể hiện kiểu ức chế hỗn hợp, trong khi TCE thể hiện kiểu ức chế không cạnh tranh trên alpha-glucosidase [3].
Nghiên cứu năm 2022 trên quả Terminalia boivinii ghi nhận các hợp chất tinh khiết (1, 2, 4-7) có giá trị IC50 đối với alpha-glucosidase dao động từ 89 đến 445 microM, mạnh hơn đáng kể so với acarbose có IC50 lên tới 1463,0 ± 29,5 microM [4]. Tuy nhiên, hoạt tính của chúng trên alpha-amylase và lipase lại yếu hơn khi IC50 đều trên 500 microM [4]. Mô phỏng máy tính cho thấy các chất này tương tác với enzyme chủ yếu bằng liên kết hydro và làm thay đổi vi môi trường cấu hình enzyme [4].
Năm 2020, một tổng quan nghiên cứu về các loài Terminalia đã ghi nhận dịch chiết Terminalia bellerica, Terminalia corticosa và Terminalia alata có khả năng ức chế alpha-glucosidase với giá trị IC50 lần lượt là 0,41; 1,42 và ≥ 4 mg/mL [5]. Nghiên cứu cũng phát hiện mối tương quan thuận giữa hàm lượng polyphenol và khả năng ức chế enzyme này [5]. Trên mô hình chuột cống đái tháo đường do streptozotocin, các loài chiết xuất này giúp hạ đường huyết lúc đói [5]. Thử nghiệm chiết xuất nước nóng từ quả Terminalia bellirica trên chuột tiểu đường type 2 béo phì tự phát cũng giúp giảm tích tụ mỡ nội tạng sau tuần thứ 7 và hạ tỷ lệ LDL/HDL từ 0,28 xuống 0,23 ở nhóm dùng tỷ lệ 3% [5]. Hoạt chất gallic acid trong cây ở nồng độ 10-30 microM giúp tăng biểu hiện và tiết adiponectin qua biệt hóa tế bào mỡ [5].
Ngoài ra, nghiên cứu tổng quan năm 2017 về Terminalia catappa chỉ ra loài cây này có các cơ chế hạ đường huyết trực tiếp, giảm stress oxy hóa, viêm, quá trình tạo mạch và điều chỉnh lipid máu, hỗ trợ làm giảm tiến triển biến chứng võng mạc tiểu đường [6]. Nghiên cứu năm 2013 đối với vỏ cây Terminalia paniculata cũng khẳng định dịch chiết cồn của vỏ cây (AETPB) có tác dụng ức chế mạnh alpha-amylase và alpha-glucosidase, giải thích cho hiệu quả kiểm soát đường huyết trên động vật [1].
Ranh giới giữa thử nghiệm và đời thực
Dù các số liệu trong phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu. Hầu hết các thử nghiệm kể trên là nghiên cứu in vitro (trong ống nghiệm) hoặc trên mô hình động vật thí nghiệm [2][5][3][4]. Dịch chiết hoặc các hoạt chất tinh khiết phản ứng rất tốt khi tiếp xúc trực tiếp với enzyme trong đĩa nghiệm, nhưng khi con người sử dụng dưới dạng cây tươi hay thuốc sắc, dược chất phải trải qua chuyển hóa phức tạp tại đường tiêu hóa và gan.
Hiện tại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người về hiệu quả và tính an toàn của chiêu liêu nghệ đối với bệnh nhân tiểu đường. Do đó, việc xem loài thảo dược này như một "thần dược hạ đường huyết" là ngộ nhận và thiếu căn cứ.
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Nhiều người bệnh tiểu đường có tâm lý sợ thuốc tây tích tụ độc tố nên tự ý ngưng thuốc hạ đường huyết hoặc bỏ tiêm insulin để chuyển sang dùng các bài thuốc nam như chiêu liêu nghệ. Hành động này vô cùng nguy hiểm vì có thể khiến đường huyết tăng vọt không kiểm soát, dẫn đến các biến chứng cấp tính đe dọa tính mạng như hôn mê do nhiễm toan ceton hoặc tăng áp lực thẩm thấu máu.
Một số người khác lại tin rằng dược liệu hoàn toàn lành tính nên dùng liều lượng tùy tiện, sắc nước uống thay nước lọc cả ngày. Việc hấp thu quá mức các hợp chất chuyển hóa thực vật khi chưa rõ liều lượng tối đa có thể gây gánh nặng cho gan, thận.
Ai nên cẩn trọng khi dùng?
Bệnh nhân mắc đái tháo đường type 1 và type 2 đang được điều trị theo phác đồ của bác sĩ chuyên khoa tuyệt đối không được tự ý bổ sung hoặc dùng chiêu liêu nghệ để chữa bệnh. Sự kết hợp tùy tiện giữa thảo dược có hoạt tính ức chế enzyme đường ruột với các thuốc hạ đường huyết có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức, rất nguy hiểm.
Người có chức năng gan, thận suy giảm, phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú cần tránh sử dụng do chưa có dữ liệu an toàn. Bất kỳ ai đang có bệnh nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào.
Lời khuyên áp dụng trong cuộc sống
Người bệnh không nên tìm mua các sản phẩm trôi nổi mang danh "chiêu liêu nghệ trị dứt điểm tiểu đường". Nền tảng điều trị bệnh tiểu đường hiện nay vẫn là tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ, kiểm soát chế độ ăn uống và tăng cường vận động.
Để kiểm soát đường huyết sau bữa ăn, thay vì phụ thuộc thảo dược truyền miệng, độc giả nên hạn chế tinh bột tinh chế, chia nhỏ bữa ăn, bổ sung nhiều chất xơ tự nhiên từ rau củ để làm chậm quá trình hấp thu đường. Khi muốn bổ sung bất kỳ sản phẩm thảo dược hỗ trợ nào, người bệnh phải trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để đảm bảo không xảy ra tương tác bất lợi.
Chiêu liêu nghệ và các loài cùng chi bước đầu cho thấy tiềm năng ức chế các enzyme phân giải đường trong phòng thí nghiệm. Dù vậy, thảo dược này không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa chuẩn mực và người bệnh cần tỉnh táo trước các đồn thổi chưa được kiểm chứng.
