Nhiều phụ nữ khi mang thai lựa chọn chế độ ăn thuần thực vật hoặc thực dưỡng vì lý do sức khỏe cá nhân, bảo vệ môi trường hay tín ngưỡng. Trong thực đơn này, trứng và các chế phẩm từ động vật thường bị cắt bỏ hoàn toàn. Tuy nhiên, ít người biết rằng việc loại bỏ trứng có thể tạo ra một lỗ hổng vi chất nghiêm trọng cho thai kỳ, đặc biệt là sự thiếu hụt choline – dưỡng chất then chốt cho não bộ trẻ nhỏ [1], [2].

Chế độ ăn dựa hoàn toàn vào thực vật rất dễ khiến thai phụ thiếu hụt choline, đe dọa trực tiếp đến quá trình đóng ống thần kinh và năng lực nhận thức của bé [3], [1]. Bổ sung đúng cách từ nguồn thực vật giàu dưỡng chất hoặc viên uống là giải pháp bắt buộc để bảo vệ sự phát triển toàn diện của thai nhi [3], [1].

Choline và vai trò cấu tạo hệ thần kinh thai nhi

Choline là một chất dinh dưỡng cung cấp nhóm methyl, đóng vai trò then chốt trong quá trình tổng hợp màng tế bào phospholipid, chất dẫn truyền thần kinh acetylcholine và chất chuyển hóa betaine [3], [1]. Gan người có thể tự tổng hợp choline, nhưng khi bước vào thai kỳ và giai đoạn cho con bú, nhu cầu của cơ thể tăng vọt khiến lượng tự sản xuất không thể bù đắp [3], [4]. Lúc này, choline bắt buộc phải được dung nạp đầy đủ qua thực phẩm [4].

Choline được vận chuyển tích cực qua nhau thai để nuôi dưỡng thai nhi; nồng độ chất này trong huyết tương dây rốn được ghi nhận cao gấp khoảng ba lần so với nồng độ trong máu mẹ [3]. Choline tham gia vào các giai đoạn quan trọng của quá trình hoàn thiện cấu trúc não bộ thai nhi, nổi bật nhất là hỗ trợ khép kín ống thần kinh và thúc đẩy sự phát triển của vùng hồi hải mã – trung tâm lưu trữ trí nhớ [3], [5].

Cảnh báo khoảng trống choline khi kiêng trứng và nguồn động vật

Dữ liệu y tế tại Mỹ chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: khoảng 90% phụ nữ mang thai không đạt được mức khuyến nghị choline hàng ngày [3], [4]. Lượng khuyến nghị cho phụ nữ mang thai hiện nay là 450 mg/ngày và nâng lên 550 mg/ngày trong giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ [3], [4]. Một nghiên cứu năm 2012 theo dõi thai phụ khỏe mạnh ghi nhận lượng choline tiêu thụ trung bình chỉ đạt 383 mg/ngày, thấp hơn rõ rệt so với chuẩn yêu cầu [6].

Xu hướng ăn kiêng thực vật, thuần chay và thực dưỡng loại bỏ trứng khiến nguy cơ thiếu hụt vi chất này tăng cao [1], [4]. Trứng vốn là nguồn thực phẩm tự nhiên chứa mật độ choline rất cao, đồng thời mang lại sự kết hợp tương hỗ với lutein, zeaxanthin và DHA để thúc đẩy các chỉ số phát triển thần kinh thai nhi [2]. Nghiên cứu chỉ ra những phụ nữ ăn khẩu phần có lượng choline quá thấp (khoảng 150 mg/ngày) có nguy cơ sinh con bị dị tật ống thần kinh cao gấp 4 lần và nguy cơ hở hàm ếch cao gấp 1,7 lần so với nhóm ăn đủ [5].

Các bằng chứng khoa học về phát triển nhận thức

Nhiều công trình nghiên cứu trên người đã được tiến hành để xác định mối liên hệ giữa nồng độ choline của người mẹ và khả năng nhận thức của trẻ:

Nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2012 đánh giá 154 cặp mẹ con [6]. Mẫu máu mẹ được thu thập ở tuần 16 và 36 của thai kỳ, trẻ được kiểm tra phát triển thần kinh lúc 18 tháng tuổi bằng thang đo Bayley Scales of Infant Development-III [6]. Kết quả phân tích hồi quy đa biến cho thấy nồng độ choline tự do trong huyết tương mẹ (B = 6,054, p = 0,009) và nồng độ betaine (B = 7,350, p = 0,0002) tại thời điểm tuần thứ 16 có mối liên hệ thuận có ý nghĩa thống kê với điểm số nhận thức của trẻ [6]. Đáng chú ý, nồng độ folate và vitamin B12 trong nghiên cứu này không cho thấy mối liên hệ độc lập tương tự [6].

Nghiên cứu đoàn hệ APrON công bố năm 2023 theo dõi 309 phụ nữ mang thai trong 3 tháng giữa bằng phương pháp ghi nhận khẩu phần ăn 24 giờ và xét nghiệm máu [7]. Đánh giá trẻ ở mốc 3-5 tuổi bằng các thang đo chuẩn hóa (WPPSI-IV, NEPSY-II, bài kiểm tra chức năng điều hành) cho thấy khẩu phần choline và folate nhìn chung không liên hệ đến trí thông minh, ngôn ngữ hay vận động [7]. Tuy nhiên, nhóm nghiên cứu phát hiện có sự tương tác đáng chú ý: ở mức nạp choline cao (trên trung bình 1 độ lệch chuẩn, tương đương 223,03 mg/ngày), nồng độ folate mẹ cao lại liên quan đến việc giảm khả năng đạt điểm chuẩn trong bài kiểm tra phân loại thẻ Dimensional Change Card Sort (beta = -0,44; khoảng tin cậy 95%: -0,81 đến -0,06) [7].

Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) được dẫn lại trong y văn năm 2022 so sánh giữa hai nhóm bà mẹ bổ sung 930 mg choline/ngày và 480 mg choline/ngày [3]. Kết quả ghi nhận nhóm trẻ có mẹ dùng liều cao 930 mg/ngày đạt tốc độ xử lý thông tin nhanh hơn rõ rệt [3]. Một nghiên cứu khác bổ sung choline cho mẹ từ tam cá nguyệt thứ hai kéo dài đến 3 tháng sau sinh chỉ ra sự cải thiện về khả năng lọc cảm giác (sensory gating) của trẻ [3]. Nghiên cứu năm 2023 trên 202 thai phụ dùng công nghệ đo từ trường sinh học thai nhi ở tuần 32 và 36 cho thấy việc mẹ ăn trứng và hấp thu choline kết hợp với lutein/zeaxanthin giúp cải thiện các chỉ số trưởng thành não bộ (fABAS) và điều hòa thần kinh tự chủ (RMSSD) [2].

Nghiên cứu thực nghiệm trên động vật gặm nhấm bổ sung dữ liệu sinh học quan trọng: thai của chuột mẹ ăn chế độ giàu choline có tỷ lệ sản sinh tế bào thần kinh vùng hồi hải mã cao gấp đôi so với nhóm ăn thiếu choline [5]. Tác động này xảy ra trong cửa sổ phát triển nhạy cảm (ngày phôi thai 11-17 ở chuột, tương đương tuần 25 thai kỳ đến 4 tuổi ở người), giúp duy trì mật độ tế bào thần kinh hồi hải mã vượt trội và cải thiện trí nhớ suốt đời [5]. Ngoài ra, tổng quan hệ thống năm 2020 nhấn mạnh bổ sung choline ở liều cao còn hỗ trợ bảo vệ não khỏi tổn thương do hội chứng nhiễm độc rượu thai nhi hay hội chứng Down trên mô hình động vật [4].

Lợi ích rõ nét nhưng bằng chứng vẫn còn khoảng trống

Mặc dù choline được công nhận có vai trò bảo vệ hệ thần kinh và làm giảm nguy cơ khuyết tật ống thần kinh độc lập với axit folic [3], [1], các kết quả nghiên cứu hiện tại vẫn còn sự khác biệt [3], [8].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên dùng liều 750 mg choline/ngày so với giả dược từ tuần 18 đến 90 ngày sau sinh lại không tìm thấy lợi ích trên chức năng não bộ của trẻ nhỏ [3]. Tương tự, nồng độ choline trong máu dây rốn không phản ánh sự thay đổi điểm số IQ của trẻ khi lên 5 tuổi [3]. Sự không đồng nhất giữa các báo cáo khoa học có thể xuất phát từ sai khác trong phương pháp đo lường, thời điểm lấy mẫu máu thai kỳ hoặc sự tương tác phức tạp giữa các chất hiến nhóm methyl như folate và choline [7], [8]. Dù vậy, việc đảm bảo mức khuyến nghị tối thiểu 450 mg/ngày là mục tiêu an toàn và cần thiết đã được đồng thuận [3], [1].

Hiểu lầm thường gặp về choline ở người ăn thực vật

Rất nhiều thai phụ ăn chay cho rằng viên uống vitamin tổng hợp bầu đã bao hàm đủ mọi vi chất [3]. Đây là ngộ nhận rất phổ biến. Thực tế, rất nhiều viên uống đa vi chất trên thị trường không chứa choline hoặc chỉ chứa hàm lượng vô cùng nhỏ do kích thước phân tử choline lớn, khó nén chung vào một viên thuốc [3]. Do đó, phụ nữ mang thai dựa vào viên tổng hợp thường vẫn bị thiếu choline mà không hay biết [3].

Một hiểu lầm khác là gan người tự sản xuất đủ choline cho cơ thể trong mọi tình huống [3], [4]. Mặc dù gan người có thể tổng hợp choline, lượng tự sinh này trong thai kỳ hoàn toàn bị vượt qua bởi nhu cầu khổng lồ từ sự tăng trưởng của thai nhi và nhau thai [3], [4]. Bỏ qua nguồn cung bên ngoài chắc chắn dẫn tới thiếu hụt [4].

Những nhóm thai phụ cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ mang thai loại bỏ hoàn toàn trứng, sữa và thịt khỏi thực đơn hằng ngày nằm trong nhóm nguy cơ cao nhất về thiếu hụt choline [1], [4], [2]. Nếu chỉ ăn ngũ cốc đơn thuần, các món luộc ít dinh dưỡng hay thực dưỡng cực đoan, thai phụ cần chủ động tầm soát lại lượng nạp vi chất [1], [5].

Ngoài ra, những phụ nữ bước vào thai kỳ với thể trạng dinh dưỡng kém hoặc đã từng sinh con có dị tật ống thần kinh cũng thuộc nhóm cần cẩn trọng đặc biệt [4], [5]. Khi có bệnh lý gan, thận hoặc các vấn đề rối loạn chuyển hóa phức tạp, thai phụ bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi quyết định can thiệp các viên uống bổ sung liều cao [1].

Lời khuyên dinh dưỡng thực tế cho mẹ bầu

Để đáp ứng mục tiêu 450 mg choline/ngày khi mang thai và 550 mg/ngày khi nuôi con bú, thai phụ cần thiết lập chế độ ăn khoa học [3], [4]:

  • Đa dạng hóa nguồn gốc thực vật: Nếu không ăn trứng, mẹ bầu phải tăng cường nhóm thực phẩm giàu choline gồm các loại hạt, đậu đỗ (đậu nành, đậu xanh, đậu đỏ) và rau họ cải như bông cải xanh, súp lơ, bắp cải [3].
  • Chế biến hợp lý: Chế biến các món đậu đỗ ninh mềm, hấp chín vừa các loại rau họ cải để giữ nguyên lượng vi chất và hỗ trợ hệ tiêu hóa hấp thu tốt.
  • Xem xét viên bổ sung riêng biệt: Đọc kỹ bảng thành phần viên đa vi chất đang dùng. Nếu viên tổng hợp không chứa choline, thai phụ nên trao đổi với bác sĩ để uống thêm viên choline bổ sung ngoài [3].
  • Cân đối liều lượng: Duy trì mức nạp chuẩn 450 mg/ngày qua thực phẩm và bổ sung [3]. Mặc dù một số thử nghiệm dùng liều lên đến 930 mg/ngày cho thấy phản xạ nhận thức tốt, không nên tự ý dùng liều quá cao mà chưa có theo dõi y khoa [3], [4].

Dinh dưỡng trong 1000 ngày đầu đời quyết định nền tảng phát triển não bộ lâu dài của trẻ [4]. Dù lựa chọn lối sống ăn chay hay ăn mặn, thai phụ hãy luôn chủ động kiểm soát vi chất, thăm khám định kỳ và tham vấn nhân viên y tế để đảm bảo nguồn dinh dưỡng tối ưu và an toàn nhất cho con yêu [1], [8].