Nhiều người có thói quen ngâm các loại rễ cây, lá cây rừng vào rượu trắng để làm bài thuốc trị đau nhức xương khớp lưu truyền qua kinh nghiệm dân gian. Cây chua ngút cũng là một trong những loại cây dại thường được đào rễ hoặc hái lá mang về ngâm rượu với niềm tin cải thiện viêm khớp nhanh chóng.
Tuy nhiên, việc sử dụng chua ngút ngâm rượu hiện chưa có đủ nghiên cứu khoa học xác thực hiệu quả giảm đau nhức, trong khi việc đưa cồn kết hợp thảo mộc chưa rõ dược tính vào cơ thể lại tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với gan.
Nguồn gốc thói quen ngâm rượu và thực hư công dụng
Trong đời sống thường ngày, các bài thuốc ngâm rượu thảo mộc truyền miệng thu hút nhiều người cao tuổi và lao động nặng bị thoái hóa khớp, đau mỏi cột sống. Người dân thường nghĩ thảo mộc tự nhiên ngâm với rượu tính ấm sẽ dẫn thuốc nhanh, tiêu trừ phong thấp và giảm cảm giác đau.
Dù vậy, danh mục các cây thuốc dân gian trị đau nhức thường thiếu các thử nghiệm lâm sàng bài bản. Cây chua ngút chưa có các báo cáo y học chuẩn xác về liều lượng an toàn, tỷ lệ chiết xuất hoạt chất giảm đau, hay cách thức tương tác khi phối trộn với ethanol. Khi người bệnh uống một lượng rượu thuốc tự ngâm, cảm giác đỡ đau tạm thời thường đến từ tác dụng ức chế thần kinh của cồn, thay vì cơ chế chữa lành bệnh lý tại khớp.
Nguy cơ tổn thương tế bào gan từ rượu và thảo mộc chưa kiểm chứng
Cồn trong rượu là một yếu tố gây độc trực tiếp cho các tế bào chuyển hóa tại gan. Việc tiêu thụ ethanol thường xuyên và mạn tính đã được ghi nhận gây ra tình trạng gan nhiễm mỡ, viêm gan và xơ gan [1]. Cồn còn kích thích các tế bào Kupffer trong gan thông qua các nội độc tố từ đường ruột do thay đổi độ thấm của thành ruột, góp phần thúc đẩy phản ứng viêm và hoại tử mô gan [1].
Bên cạnh tổn thương do bản thân cồn, việc đưa thêm các hợp chất chưa được tinh chế từ rễ cây hoặc lá cây vào rượu làm gia tăng gánh nặng đào thải cho gan. Khi một chất chuyển hóa lạ chưa rõ dược động học đi vào cơ thể người thường xuyên uống rượu, rủi ro ngộ độc gan gia tăng đáng kể [2].
Bằng chứng khoa học về cơ chế rượu khuếch đại độc tính
Một nghiên cứu công bố năm 1984 đã chỉ ra rằng rượu có khả năng tăng cường hoạt tính của nhiều tác nhân gây độc cho gan [2]. Hiện tượng này không chỉ xảy ra khi uống liều rất cao mà ngay cả ở lượng rượu tiêu thụ phổ biến hàng ngày của nhiều người cũng xuất hiện tương tác nguy hiểm [2].
Cơ chế sinh học được xác định rõ là rượu gây cảm ứng hệ thống enzym chuyển hóa thuốc ở microsom gan, dẫn đến việc gia tăng chuyển hóa các chất độc tiềm ẩn thành các gốc tự do gây hại mô tế bào [2]. Vì vậy, những người có thói quen uống rượu thường xuyên phải đối mặt với nguy cơ bị tổn hại tế bào gan cao hơn hẳn so với những người kiêng rượu khi tiếp xúc cùng một chất lạ [2]. Khi ngâm chua ngút vào rượu, người dùng vô tình tạo ra một dung dịch kép gồm ethanol và các chất từ cây rừng chưa kiểm định, dễ biến thành tác nhân kích hoạt chuỗi chuyển hóa độc tế bào.
Các nghiên cứu tổng quan về tổn thương gan do lạm dụng hóa chất và các chất bổ sung đã nhấn mạnh nguy cơ từ các loại thuốc y học bổ sung và thay thế [3]. Bệnh lý gan liên quan đến các hợp chất không rõ nguồn gốc có thể diễn tiến rất âm thầm, từ tăng men gan không triệu chứng cho tới suy gan tối cấp [3].
Nghiên cứu về ngộ độc gan năm 2020 cũng xác nhận rằng việc sử dụng đồng thời rượu mạn tính với các loại thảo dược hay thực phẩm bổ sung có thể làm thay đổi chuyển hóa qua enzym cytochrom P450, làm cạn kiệt nguồn glutathione dự trữ vốn dùng để giải độc, dẫn tới hoại tử tế bào gan nặng nề hơn [4]. Trong khi các thuốc Tây y kiểm soát mỡ máu như statin dù từng bị nghi ngờ nhưng thực tế tỷ lệ gây tổn thương gan chỉ dưới 1% [5], thì các loại rượu ngâm thảo mộc tự chế lại có nguy cơ gây độc không thể dự báo trước do thiếu thông tin về dược động học [3].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng rượu thuốc trị đau nhức
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là cho rằng "thảo dược tự nhiên thì lành tính, không có tác dụng phụ". Trên thực tế, bất kỳ hợp chất hữu cơ nào có hoạt tính sinh học khi đi qua gan đều phải chịu sự thoái biến của các enzym. Nếu dược chất chứa độc tố tự nhiên hoặc vượt ngưỡng chuyển hóa, tế bào gan sẽ bị phá hủy.
Một quan niệm sai lệch khác là "rượu thuốc uống mỗi ngày một chén là bổ". Nghiên cứu cho thấy thói quen uống rượu thường xuyên, dù ở mức độ phổ biến, vẫn gây cảm ứng enzym và làm suy giảm khả năng tự bảo vệ của gan trước các chất độc khác [2]. Uống rượu ngâm cây rừng mỗi ngày để trị đau nhức thực chất là duy trì tình trạng kích ứng gan liên tục, làm tăng độc tính thay vì bồi bổ sức khỏe.
Những ai cần tuyệt đối tránh xa rượu ngâm thảo mộc?
Nhóm người có tiền sử bệnh gan cần tránh hoàn toàn mọi loại rượu ngâm cây thuốc. Những bệnh nhân mắc bệnh gan liên quan đến rượu tiến triển như xơ gan giai đoạn Child A, B hay F3 vốn có chức năng chuyển hóa suy giảm nghiêm trọng [6]. Việc tiếp tục nạp rượu hay các thảo mộc rễ cây lạ vào cơ thể sẽ đẩy nhanh tốc độ suy gan mất bù, đe dọa trực tiếp đến tính mạng [6].
Người đang điều trị các bệnh mạn tính khác phải dùng thuốc giảm đau paracetamol, thuốc tim mạch, hoặc các thuốc điều trị phụ thuộc rượu như disulfiram cũng không được dùng rượu ngâm [2, 8]. Việc phối hợp rượu mạn tính làm tăng nguy cơ hoại tử gan khi dùng kèm các thuốc thông thường do cơ chế cạnh tranh enzym và giảm glutathione [4]. Người cao tuổi, người có thể trạng suy dinh dưỡng với lượng dự trữ chất chống độc nội sinh nghèo nàn cũng là đối tượng đặc biệt nhạy cảm với ngộ độc gan từ thảo dược [4].
Lời khuyên an toàn và cách xử trí khi đau nhức
Để giải quyết tình trạng đau nhức xương khớp, người dân không nên tự ý tìm kiếm các loại lá, rễ cây rừng như chua ngút về ngâm uống:
- Thăm khám chuyên khoa: Khi bị đau nhức xương khớp kéo dài, người bệnh cần đến bệnh viện khám chuyên khoa cơ xương khớp để xác định chính xác nguyên nhân (thoái hóa, viêm khớp dạng thấp, hay gút) và có phác đồ điều trị an toàn.
- Cẩn trọng với dược liệu truyền miệng: Tuyệt đối không tự ý ngâm uống các loại rễ cây không rõ thành phần hóa học vào rượu nồng độ cao. Ngay cả các loại thảo dược được nghiên cứu có tính bảo vệ gan như quả me rừng (Phyllanthus emblica) cũng chỉ được chiết xuất dưới dạng nước hoặc dung môi chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm chứ không dùng bừa bãi [7].
- Hạn chế tối đa việc dùng rượu: Rượu không phải là dung môi an toàn để bào chế thuốc tại nhà. Những người đang có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung hay bài thuốc dân gian nào.
Thói quen dùng chua ngút ngâm rượu trị đau nhức xương khớp chứa đựng rủi ro ngộ độc gan lớn hơn rất nhiều so với lợi ích giảm đau chưa được kiểm chứng. Bảo vệ lá gan đòi hỏi người bệnh phải tỉnh táo trước các kinh nghiệm truyền miệng thiếu cơ sở, tránh biến một cơn đau khớp tạm thời thành tổn thương gan không thể phục hồi.
