Thiếu sữa sau sinh luôn là nỗi lo lắng hàng đầu của nhiều sản phụ. Để tìm giải pháp cải thiện nguồn sữa mẹ nhanh chóng, không ít người tìm đến các loại thảo dược kích sữa truyền tai nhau, trong đó nổi bật nhất là cỏ cà ri (fenugreek).

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện nay cho thấy bằng chứng khoa học về hiệu quả kích sữa của cỏ cà ri vẫn còn yếu, số lượng nghiên cứu còn ít và quy mô thử nghiệm nhỏ [1, 5, 8]. Việc sử dụng thảo dược này cần được nhìn nhận khách quan dựa trên các thử nghiệm đối chứng cụ thể thay vì đặt trọn niềm tin mù quáng.

Băn khoăn về lượng sữa và lời đồn cỏ cà ri

Cỏ cà ri có tên khoa học là Trigonella arabica Delile, thuộc họ Đậu (Leguminosae) [1]. Đây là cây thân thảo sống hàng năm, từ lâu đã được trồng và dùng làm gia vị cũng như vị thuốc dân gian tại tiểu lục địa Ấn Độ, Trung Quốc và vùng Trung Đông [1]. Hiện nay, hạt cỏ cà ri trở thành một trong những thảo dược hỗ trợ tiết sữa được sử dụng phổ biến nhất ở nhiều quốc gia [1].

Nhiều sản phụ truyền tai nhau rằng uống trà hoặc bổ sung viên nang cỏ cà ri sẽ giúp lượng sữa dâng tràn nhanh chóng chỉ sau vài ngày. Sự kỳ vọng này bắt nguồn từ các kinh nghiệm truyền khẩu lâu đời qua nhiều nền văn hóa [1]. Dẫu vậy, việc xác thực hiệu quả trên các thử nghiệm y khoa thực tế vẫn là bài toán cần phân tích kỹ lưỡng.

Cơ chế tác động được ghi nhận qua nghiên cứu tiền lâm sàng

Dưới góc độ sinh học phân tử, tác động thúc đẩy sản xuất sữa của cỏ cà ri chủ yếu được quan sát rõ trên mô hình động vật gặm nhấm [6, 7]. Các nhà khoa học đã tìm kiếm cơ chế của loại thảo mộc này bằng cách đo lường các thụ thể và hormone điều hòa tuyến vú [2].

Nghiên cứu trên mô hình chuột năm 2020 chỉ ra rằng việc bổ sung cỏ cà ri vào khẩu phần giúp lưu lượng sữa tăng 15,3% [2]. Cỏ cà ri kích hoạt biểu hiện của hàng loạt gen tham gia vào quá trình tổng hợp chất béo, đường lactose và protein trong sữa mẹ, đồng thời thúc đẩy chuyển hóa năng lượng [2]. Cơ chế này được cho là thông qua việc kích hoạt trục insulin/GH/IGF-1, làm tuyến vú nhạy cảm hơn với các tín hiệu nội tiết [2].

Bên cạnh đó, nghiên cứu trên chuột còn phát hiện cỏ cà ri hỗ trợ bài tiết oxytocin từ tuyến yên, giúp hỗ trợ quá trình tống xuất sữa [2]. Quá trình tổng hợp protein và lactose có thể chịu sự kích hoạt từ con đường tín hiệu AKT/mTOR, trong khi chuyển hóa lipid phụ thuộc vào LXRalpha và PPARgamma [2]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh đây mới chỉ là dữ liệu biểu hiện gen trên động vật, cần phải được khẳng định thêm bằng phân tích mô học và protein ở người [2].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2019 trên mô hình chuột cũng nhận thấy bổ sung 1 g/kg/ngày cỏ cà ri làm tăng sản lượng sữa thêm 16% và hỗ trợ đàn con tăng trưởng thêm 11% ở điều kiện thách thức tăng quy mô lứa nuôi (12 con non) [3]. Tuy nhiên, cỏ cà ri hoàn toàn không mang lại hiệu quả khi chuột mẹ bị hạn chế đạm trong chế độ ăn [3]. Điều này phản ánh thảo dược chỉ phát huy tác dụng khi người mẹ không gặp khó khăn sinh lý căn bản về dinh dưỡng [3].

Thử nghiệm lâm sàng: Từng nghiên cứu nói lên điều gì?

Hiệu quả thực tế của cỏ cà ri trên cơ thể người chỉ có thể kiểm chứng qua các thử nghiệm can thiệp có đối chứng.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên công bố năm 2011 tại Thổ Nhĩ Kỳ đánh giá tác động của trà thảo mộc chứa cỏ cà ri trên 66 cặp mẹ con sau sinh [4]. Các đối tượng được chia đều thành 3 nhóm (22 người mỗi nhóm): nhóm 1 dùng trà cỏ cà ri mỗi ngày, nhóm 2 dùng giả dược và nhóm 3 là nhóm chứng [4]. Kết quả ngày thứ ba sau sinh cho thấy sản lượng sữa ở nhóm uống trà cỏ cà ri cao hơn đáng kể so với nhóm giả dược và đối chứng (p < 0.05) [4]. Đồng thời, trẻ ở nhóm này có mức giảm sút cân ban đầu thấp hơn và lấy lại cân nặng lúc sinh nhanh hơn [4].

Năm 2015, một thử nghiệm lâm sàng có nhóm chứng tại Iran khảo sát 78 trẻ gái từ 0 đến 4 tháng tuổi bú mẹ hoàn toàn [5]. Nhóm can thiệp gồm các bà mẹ uống trà chứa 7,5 g bột hạt cỏ cà ri cùng 3 g trà đen, dùng 3 lần mỗi ngày trong 4 tuần; nhóm chứng chỉ uống 3 g trà đen x 3 lần/ngày [5]. Kết quả sau 4 tuần ghi nhận trẻ ở nhóm dùng cỏ cà ri tăng cân từ 5.282 g lên 6.383 g, vòng đầu tăng từ 38,3 cm lên 39,9 cm, số tã ướt mỗi ngày tăng từ 5,28 lên 8,16 và số lần bú trong ngày tăng từ 9,17 lên 15,95 lần (p < 0.001) [5]. Chiều cao của trẻ chưa ghi nhận sự khác biệt [5].

Năm 2018, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng trên 50 bà mẹ cho con bú đánh giá chế phẩm phối hợp chứa cỏ cà ri, gừng và nghệ (uống 3 viên x 3 lần/ngày trong 4 tuần) [6]. Nhóm dùng thảo dược (25 người) tăng thể tích sữa đo bằng máy hút sữa lên 49% ở tuần thứ 2 và 103% ở tuần thứ 4, vượt trội hơn nhóm giả dược (25 người) [6]. Dù vậy, hàm lượng dinh dưỡng của sữa không thay đổi giữa hai nhóm [6]. Do dùng công thức phối hợp, rất khó để khẳng định kết quả này hoàn toàn do cỏ cà ri mang lại đơn lẻ.

Năm 2022, một thử nghiệm ngẫu nhiên so sánh tác động của "mật ong và cỏ cà ri" với "cỏ cà ri đơn thuần" lại cho kết quả trái ngược [7]. Thử nghiệm dùng dạng nhỏ giọt lỏng cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa về tổng điểm thành công nuôi con bằng sữa mẹ (BFS) trước và sau can thiệp ở nhóm chỉ dùng cỏ cà ri [7]. Nghiên cứu cũng dẫn chứng lại báo cáo của Reeder và cộng sự, chỉ ra rằng lượng sữa của nhóm bà mẹ uống cỏ cà ri dạng viên nang không khác biệt so với nhóm giả dược [7].

Bằng chứng tổng hợp còn yếu và cỡ mẫu nhỏ

Khi tổng hợp các bằng chứng, các nhà nghiên cứu nhận định rằng cơ sở khoa học của cỏ cà ri vẫn còn nhiều khoảng trống [1, 8].

Phân tích gộp mạng lưới (network meta-analysis) công bố năm 2018 chỉ tìm được 5 nghiên cứu với vỏn vẹn 122 đối tượng tham gia dùng cỏ cà ri [8]. Dữ liệu từ 4 nghiên cứu chỉ ra rằng dùng cỏ cà ri làm tăng lượng sữa mẹ so với giả dược (WMD 11.11, khoảng tin cậy 95%: 6.77 đến 15.46) [1, 8]. So sánh từng cặp cho thấy cỏ cà ri có hiệu quả hơn nhóm chứng (WMD 17.79) [8]. Tuy nhiên, mức độ kích sữa của cỏ cà ri lại kém hơn rõ rệt so với lá húng chanh Ấn Độ (Coleus amboinicus Lour) và quả chà là [8].

Hệ thống đánh giá Cochrane uy tín của tác giả Foong và cộng sự kết luận rằng: do chất lượng bằng chứng cực kỳ hạn chế và độ tin cậy rất thấp, chúng ta vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn liệu các chất kích sữa đường uống có thực sự tác động lên cân nặng của trẻ và thể tích sữa ở các bà mẹ sinh con đủ tháng khỏe mạnh hay không [7]. Các dữ liệu hiện hành có tính không đồng nhất cao, phép đo thiếu chính xác và báo cáo kết quả chưa đầy đủ [7].

Sự khác biệt về kết quả giữa các nghiên cứu lâm sàng còn phụ thuộc vào dạng bào chế [7]. Cỏ cà ri dạng trà ngâm nước nóng thường cho tín hiệu tăng thể tích sữa tốt hơn dạng viên nang hoặc giọt lỏng, nhưng tác động cụ thể lên thành phần dinh dưỡng của sữa vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [7].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc kích sữa

Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người là tin rằng cỏ cà ri là vị thuốc tự nhiên thần kỳ có thể chữa khỏi hoàn toàn chứng mất sữa [5, 6]. Trên thực tế, sản phẩm tự nhiên không đồng nghĩa với việc vô hại hoặc luôn tạo ra kết quả thần tốc [1].

Nhiều người cho rằng cứ uống cỏ cà ri thì sữa sẽ tự khắc dồi dào mà không cần quan tâm đến dinh dưỡng của mẹ [3]. Dữ liệu thực nghiệm trên động vật chứng minh rằng khi chế độ ăn của cá thể mẹ bị thiếu hụt protein nghiêm trọng, cỏ cà ri hoàn toàn mất đi tác dụng kích sữa [3].

Bên cạnh đó, việc ngộ nhận thảo dược có thể thay thế hoàn toàn cho thao tác kỹ thuật cho bú đúng cách hoặc chỉ định chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa là rất sai lầm [1]. Nếu trẻ ngậm bắt vú sai khớp hoặc mẹ gặp các rối loạn nội tiết tiềm ẩn, thảo dược không thể giải quyết được gốc rễ vấn đề [1, 5].

Ai nên thận trọng trước khi sử dụng?

Dù được dùng rộng rãi trong ẩm thực, việc sử dụng cỏ cà ri ở liều lượng dược lý nhằm mục đích kích sữa vẫn cần sự cẩn trọng [1]. Nghiên cứu đồng thuận Delphi năm 2018 giữa các bác sĩ sản phụ khoa, nhi khoa, bác sĩ gia đình, dược sĩ và chuyên gia tư vấn sữa mẹ nhấn mạnh cần thảo luận cặn kẽ về lợi ích và nguy cơ tiềm ẩn trước khi khuyên sản phụ dùng cỏ cà ri [1].

Những đối tượng sau cần đặc biệt lưu tâm:

  • Sản phụ có bệnh nền mạn tính hoặc rối loạn chuyển hóa: Cỏ cà ri tác động đến trục hormone insulin và lượng đường trong máu, do đó người có tiền sử tiểu đường thai kỳ hoặc hạ đường huyết cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị [2].
  • Người có cơ địa dị ứng họ Đậu: Do cỏ cà ri thuộc họ Đậu (Leguminosae), những người có tiền sử mẫn cảm với các thực vật cùng họ cần thận trọng trước nguy cơ kích ứng hoặc quá mẫn [1].
  • Mẹ sau sinh gặp tình trạng dinh dưỡng kém: Cơ thể suy kiệt, chế độ ăn thiếu protein sẽ làm giảm khả năng đáp ứng của cơ thể với các hoạt chất kích thích tiết sữa [3].

Việc tự ý phối hợp nhiều loại thảo dược hoặc dùng các chế phẩm cô đặc không rõ nguồn gốc có thể gây ra những tương tác bất lợi chưa lường trước [4, 5].

Áp dụng thực tế như thế nào cho an toàn?

Nếu người mẹ sau sinh muốn thử nghiệm sử dụng cỏ cà ri để hỗ trợ quá trình nuôi con bằng sữa mẹ, cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

  • Ưu tiên tham vấn y tế: Luôn hỏi ý kiến của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm bổ trợ nào [1].
  • Chú ý dạng dùng: Các bằng chứng tích cực hiện có thường được ghi nhận ở dạng trà thảo mộc dùng đường uống [1, 2, 3]. Trong nghiên cứu của Iran, liều lượng trà hạt cỏ cà ri được dùng là 7,5 g bột hạt kết hợp với 3 g trà đen, chia làm 3 lần uống mỗi ngày [5]. Đối với sản phẩm dạng viên nang phối hợp (cỏ cà ri, gừng, nghệ), các đối tượng nghiên cứu từng sử dụng liều 3 viên x 3 lần/ngày [6].
  • Dùng lượng vừa phải: Khi sử dụng các chế phẩm thương mại, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo đúng khuyến cáo ghi trên nhãn hoặc chỉ định của người có chuyên môn, tuyệt đối không lạm dụng tăng liều đột ngột [7].
  • Kết hợp nền tảng căn bản: Việc kích thích nguồn sữa phải luôn đi kèm với việc cho con bú thường xuyên, duy trì khớp ngậm đúng, uống đủ nước và ngủ đủ giấc [1, 3, 6].

Cỏ cà ri có thể là một phương án hỗ trợ tiềm năng cho quá trình tiết sữa mẹ, nhưng các bằng chứng lâm sàng hiện tại vẫn còn khiêm tốn với cỡ mẫu hạn chế [1, 8]. Sản phụ không nên coi thảo mộc này là giải pháp thay thế phác đồ y khoa mà cần xây dựng chế độ dinh dưỡng đầy đủ, thực hiện các biện pháp kích thích cơ học đúng cách và tham khảo ý kiến bác sĩ khi gặp khó khăn kéo dài [1, 5, 6].