Bối cảnh và thắc mắc thường gặp quanh cây ba gạc
Cây ba gạc từ lâu được lưu truyền trong dân gian như bài thuốc tự nhiên giúp ổn định huyết áp và an thần. Nhiều người bệnh thắc mắc liệu việc dùng thảo dược này hay hoạt chất chiết xuất từ cây có thực sự an toàn và hiệu quả hơn tân dược. Chiết xuất rễ cây ba gạc từng tạo bước ngoặt lớn trong lịch sử điều trị tim mạch [1, 3].
Tuy nhiên, việc tự ý khai thác và dùng dược liệu thô tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Hoạt chất chính tạo nên tác dụng hạ áp mạnh mẽ của cây cũng chính là nguyên nhân dẫn đến các tác dụng phụ nghiêm trọng [2, 8].
Câu trả lời ngắn: Tác dụng mạnh nhưng rủi ro cao
Câu trả lời trực tiếp là ba gạc và hoạt chất chính reserpine hạ huyết áp rất hiệu quả [2, 3]. Hợp chất này làm giảm đáng kể cả chỉ số huyết áp tâm thu lẫn tâm trương [1].
Dù vậy, y học hiện đại đã ngưng dùng reserpine làm thuốc điều trị đầu tay cho bệnh cao huyết áp [2, 8]. Lý do là hoạt chất này gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm lên hệ thần kinh trung ương và dạ dày [2, 8]. Hiện nay, thuốc chỉ còn giữ vai trò thứ yếu trong các phác đồ kết hợp liều thấp cho trường hợp tăng huyết áp kháng trị [2].
Cơ chế tác động: Giảm dẫn truyền thần kinh giao cảm
Trong các loài thuộc chi Rauvolfia, rễ cây là bộ phận giàu ancaloit nhất, đặc biệt là reserpine [3]. Reserpine là một ancaloit indole tự nhiên [2, 6, 7]. Hoạt chất này hạ áp chủ yếu thông qua việc làm suy kiệt các chất dẫn truyền thần kinh catecholamine trong não và cơ thể [2, 8].
Cụ thể, hoạt chất làm cạn kiệt các amin sinh học như noradrenaline, dopamine và serotonin ở cả trung ương lẫn ngoại biên [4]. Việc suy giảm noradrenaline ở ngoại biên khiến trương lực mạch máu giảm, từ đó làm huyết áp tụt xuống [4]. Ngoài ra, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2022 ghi nhận dịch chiết thô của loài thực vật này còn thể hiện khả năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) trong ống nghiệm lên tới 83,11%, mở ra thêm hướng giải thích về cơ chế kiểm soát áp lực máu [5].
Bằng chứng nghiên cứu khoa học qua các thời kỳ
Lịch sử y học đã ghi nhận rất nhiều nghiên cứu về tác dụng sinh học của cây ba gạc và ancaloit của nó:
Báo cáo hiện đại đầu tiên về ứng dụng điều trị của toàn bộ rễ cây được công bố năm 1931 bởi Sen và Bose trên Indian Medical Journal [6]. Đến năm 1949, Vakil công bố báo cáo đầu tiên về hiệu quả hạ huyết áp của cây trên British Heart Journal [6]. Tới năm 1952, các nhà nghiên cứu tại phòng thí nghiệm Ciba ở Basel (Thụy Sĩ) phân tích các ancaloit của cây và công bố đầy đủ về hóa học lẫn dược lý, mở đường cho việc ra đời thuốc Serpasil cùng năm để chữa cao huyết áp và nhịp tim nhanh [6].
Nghiên cứu của Shaman và Perez chỉ ra rằng reserpine dùng liều 0,5 mg/ngày có thể làm giảm huyết áp rõ rệt trên cả chỉ số tâm thu và tâm trương [1]. Liều khởi đầu điển hình trên người là 0,5 mg mỗi ngày trong 1 đến 2 tuần, duy trì ở mức 0,05 đến 0,25 mg một lần mỗi ngày [2].
Nghiên cứu trên chuột cống năm 2004 kiểm tra ảnh hưởng liều lượng: reserpine ở dải liều 0,5 đến 15 mcg/kg làm giảm huyết áp rõ rệt so với đối chứng [4]. Khi tiêm liều 5 mg/kg trên chuột, thuốc làm tăng đào thải VMA, 5-HIAA và HVA qua nước tiểu do làm suy kiệt nguồn dự trữ amin sinh học cả trung ương và ngoại vi [4]. Nghiên cứu này đồng thời chế tạo dẫn xuất reserpine methonitrate (RMN) không qua hàng rào máu não nhằm giữ tác dụng hạ áp (ở mức 10, 25 và 50 mcg/kg) mà không gây biến chứng thần kinh trung ương [4].
Nghiên cứu năm 2020 trên chuột bạch cho thấy bột rễ và dịch chiết methanol còn cải thiện bộ mỡ máu: giảm cholesterol toàn phần, triglyceride, LDL, VLDL và tăng HDL khi cho thỏ uống trong 12 ngày [1]. Nghiên cứu đồng thời ghi nhận hoạt tính bảo vệ gan, chống đái tháo đường và giảm nguy cơ tắc nghẽn mạch vành [1].
Nghiên cứu năm 2022 kiểm tra dịch chiết thô và hạt nano điều chế với HPMC: hạt nano kích thước hình que không gây hại cho hồng cầu người trong thử nghiệm an toàn, dù dịch chiết thô có hoạt tính ức chế men chuyển ACE cao hơn (83,11%) [5].
Lợi ích hạ áp và mặt hạn chế của bằng chứng
Hiệu quả giãn mạch và hạ huyết áp của hoạt chất reserpine là hoàn toàn xác thực qua nhiều thập kỷ kiểm chứng lâm sàng [2, 3]. Dù vậy, phần lớn các dữ liệu mở rộng về bảo vệ gan, hạ mỡ máu hay chống oxy hóa mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột, thỏ hoặc trong ống nghiệm [4, 5].
Hơn nữa, dịch chiết từ rễ cây chứa rất nhiều hoạt chất khác ngoài reserpine như ajmaline, ajmalicine, serpentine, yohimbine [3]. Việc dùng dịch chiết thô chưa qua tinh chế khiến hàm lượng hoạt chất không đồng đều, độ hòa tan trong nước kém làm giảm sinh khả dụng [5]. Người dùng rất khó kiểm soát chính xác liều lượng nạp vào cơ thể, dễ dẫn tới quá liều.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược hạ huyết áp
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc tây dài ngày. Sự thật là ancaloit trong ba gạc có độc tính thực sự [1, 2].
Reserpine từng được đưa vào lâm sàng từ thập niên 1950 nhưng đã bị thay thế từ cuối thập niên 1970 bởi các dòng thuốc mới hiệu quả và ít độc hơn [4]. Việc lạm dụng reserpine làm suy kiệt catecholamine trong não, gây ra bệnh u sầu, trầm cảm nghiêm trọng cùng hàng loạt tác dụng phụ trên hệ thần kinh trung ương và dạ dày [2, 8]. Sử dụng quá mức còn có nguy cơ gây độc tính di truyền [2]. Trên chuột cống, liều uống 2 g/kg gây an thần và run cơ, trong khi liều tiêm tĩnh mạch 10 mg/kg gây tử vong [2].
Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối không tự ý dùng?
Những người có tiền sử trầm cảm, rối loạn tâm thần hoặc bệnh dạ dày tuyệt đối không nên tiếp xúc với các chế phẩm chứa ba gạc tự bào chế [2, 8]. Tác dụng ức chế thần kinh và gây suy kiệt dopamine, serotonin có thể kích hoạt các cơn trầm cảm nặng và triệu chứng ngoại tháp [4].
Bệnh nhân mắc các bệnh tim mạch phức tạp, phụ nữ có thai hoặc người đang dùng các thuốc hạ áp khác cần hết sức cảnh giác. Reserpine có biên độ an toàn hẹp; nếu dùng chung không theo dõi có thể gây tụt huyết áp quá mức hoặc tương tác thuốc nguy hại. Người có bệnh lý nền phải luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào liên quan đến ba gạc.
Cách áp dụng thực tế và khuyến cáo sử dụng
Hiện nay, reserpine tinh khiết chỉ được chỉ định làm thuốc hỗ trợ hàng thứ hai kết hợp cùng các nhóm thuốc khác trong điều trị tăng huyết áp nặng, tăng huyết áp kháng trị hoặc tâm thần phân liệt khó trị [2]. Điển hình là các dạng phối hợp cố định liều thấp giữa reserpine, dihydroergocristine và thuốc lợi tiểu vẫn có mặt trên thị trường y dược [6].
Liều lượng duy trì cho người lớn trong điều trị y khoa rất nhỏ, chỉ từ 0,05 đến 0,25 mg uống một lần mỗi ngày [2]. Tuyệt đối không tự thu hái rễ cây, sắc nước uống hay tự ý tán bột rễ ba gạc để tự trị bệnh tại nhà [1, 4]. Mọi can thiệp hạ áp cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn và đơn thuốc của bác sĩ điều trị.
Kiểm soát huyết áp là hành trình lâu dài cần sự phối hợp giữa chế độ dinh dưỡng lành mạnh, hạn chế muối, vận động thể lực và dùng thuốc đúng chỉ định. Dù cây ba gạc hoa đỏ là dược liệu kinh điển từng mở đường cho dược lý tim mạch, người bệnh không nên biến mình thành nơi thử nghiệm các bài thuốc thảo mộc tiềm ẩn độc tính thần kinh.
