Cây ba soi (tên khoa học Macaranga denticulata) là cây thuốc quen thuộc trong dân gian Việt Nam. Người dân thường dùng chữa mẩn ngứa hoặc các bệnh đường tiêu hóa. Gần đây, nhiều người tìm kiếm cây ba soi trị viêm loét dạ dày.

Thực tế, dữ liệu khoa học về khả năng chữa viêm loét dạ dày của chiết xuất cây ba soi (Macaranga denticulata) còn rất hạn chế. Bằng chứng hiện nay mới dừng ở mức chiết xuất tế bào và thử nghiệm động vật về hoạt tính kháng viêm [6, 7]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây ba soi chữa khỏi loét dạ dày ở người.

Cơ chế sinh bệnh loét dạ dày

Viêm loét dạ dày xảy ra khi mất cân bằng giữa yếu tố bảo vệ niêm mạc và yếu tố tấn công. Thuốc giảm đau kháng viêm không steroid (NSAID) như indomethacin hay naproxen thường gây loét niêm mạc [1, 5].

Các thuốc này làm tăng stress oxy hóa, kích hoạt yếu tố viêm NF-kappaB, caspase-3 gây chết tế bào niêm mạc [1]. Chúng cũng làm tăng malondialdehyde (MDA), giảm nồng độ chất chống oxy hóa tự nhiên glutathione (GSH) [1]. Khi các chuỗi viêm bùng phát, niêm mạc dạ dày teo mô và hình thành ổ loét sâu.

Hoạt tính kháng viêm của cây ba soi

Cây ba soi thuộc chi Macaranga. Chi này được dùng trong y học cổ truyền để giảm đau, chống viêm và trị vết thương [2].

Nghiên cứu công bố năm 2013 phân tích chiết xuất methanol từ vỏ và lá ba soi (M. denticulata) [2]. Kết quả cho thấy vỏ cây chứa hàm lượng polyphenol cao, đạt 2682 mg tương đương axit gallic (GAE)/100 g [2]. Khả năng dọn gốc tự do của chiết xuất vỏ cây đạt chỉ số IC50 = 0.063 mg/mL [2].

Đặc biệt, chiết xuất từ vỏ cây ba soi ức chế hơn 50% quá trình sản sinh oxit nitric (NO) trong tế bào, đạt mức 81.79% [2]. Vỏ và lá cây cũng ức chế trên 50% enzym acetylcholinesterase (lần lượt là 73.82% và 54.50%) [2]. Chiết xuất này ức chế peroxy hóa lipid màng tế bào trên 80% [2]. Hoạt tính chống oxy hóa và giảm phản ứng viêm này tạo tiền đề nghiên cứu bảo vệ mô [2].

Thử nghiệm hợp chất từ cây ba soi trên mô hình chuột

Nghiên cứu công bố năm 2020 làm rõ thêm hoạt tính kháng viêm của cây ba soi [3]. Các nhà khoa học phân lập hợp chất tự nhiên cirsitakaoside từ thân và lá Macaranga denticulata [3].

Nghiên cứu tiến hành trên tế bào đại thực bào phúc mạc chuột và mô hình chuột sống bị nhiễm virus viêm miệng mụn nước (VSV) [3]. Ở mức tế bào, cirsitakaoside ức chế tiết các cytokin gây viêm mạnh như TNF-alpha và IL-6 [3]. Hợp chất này giảm phosphoryl hóa protein IkappaBalpha và p65, từ đó khóa đường truyền tín hiệu viêm NF-kappaB [3].

Trên chuột sống, cirsitakaoside kích thích sản sinh kháng thể tự nhiên IFN-beta và giảm cytokin tiền viêm [3]. Kết quả xác nhận hợp chất từ ba soi có tiềm năng ứng phó các bệnh lý liên quan đến phản ứng viêm cấp tính [3].

Bằng chứng về ức chế loét dạ dày: Vẫn còn khoảng trống

Dù cây ba soi có hoạt tính kháng viêm rõ rệt, chưa có nghiên cứu công bố xác nhận hiệu quả chữa loét dạ dày của Macaranga denticulata trên người.

Các mô hình bảo vệ niêm mạc tiêu chuẩn thường dùng indomethacin, naproxen hoặc cồn để tạo vết loét [1, 3, 5, 8]. Trong các thử nghiệm đó, chất chống oxy hóa giúp dọn gốc tự do, tăng enzyme SOD, catalase, GSH và ức chế cytokin hoại tử u TNF-alpha [1, 3, 5, 8]. Chiết xuất ba soi mới dừng ở thử nghiệm dọn gốc tự do in vitro và giảm viêm trên chuột [6, 7].

Do đó, dùng cây ba soi thay thuốc trị loét dạ dày là nhận định chưa đủ căn cứ khoa học.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại, uống nước sắc cây ba soi đậm đặc càng nhanh khỏi loét dạ dày. Đây là quan niệm sai lầm.

Uống nước sắc đậm đặc chưa qua kiểm nghiệm liều lượng có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa. Thảo dược tự thu hái dễ lẫn nấm mốc hoặc kim loại nặng. Tự ý bỏ thuốc kháng tiết axit, thuốc ức chế bơm proton (PPI) để dùng thảo dược có nguy cơ xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày.

Ai nên thận trọng?

Người bị viêm loét dạ dày - tá tràng cấp tính, có ổ loét sâu hoặc tiền sử xuất huyết không tự ý dùng ba soi dạng nước sắc.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ không nên dùng do chưa có dữ liệu an toàn. Người có bệnh lý nền gan thận nặng cần tránh dùng nước thuốc không rõ độc tính chuyển hóa. Người đang dùng thuốc chống viêm hay thuốc chuyển hóa qua gan phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi phối hợp dược liệu.

Áp dụng thực tế an toàn

Người bệnh đau dạ dày cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để nội soi chẩn đoán đúng nguyên nhân. Tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa.

Nếu muốn dùng cây ba soi hỗ trợ tiêu hóa theo dân gian, chỉ dùng lá phơi khô, nguồn gốc sạch. Hãm loãng 10-15g với nước sôi, uống ấm sau bữa ăn. Không uống lúc đói cồn cào. Theo dõi sát triệu chứng đường tiêu hóa. Ngừng uống ngay nếu thấy cồn cào, buồn nôn hoặc đau bụng tăng.

Tóm lại, cây ba soi (Macaranga denticulata) chứa hoạt chất kháng viêm và chống oxy hóa tiềm năng [6, 7]. Dữ liệu hiệu quả trên dạ dày mới ở mức tiền lâm sàng tế bào và động vật [6, 7]. Người bệnh không tự ý dùng cây ba soi thay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa.