Nhiều người có thói quen kết hợp thảo dược Đông y cùng thuốc Tây y nhằm mong muốn kiểm soát huyết áp nhanh hơn. Trong số các cây thuốc dân gian, ba gạc hoa đỏ (tên khoa học thuộc chi Rauvolfia, phổ biến là loài Rauvolfia serpentina) từng được biết đến rộng rãi nhờ hoạt tính hạ huyết áp mạnh mẽ. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp dược liệu này với các thuốc điều trị tăng huyết áp tổng hợp tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiêm trọng cho sức khỏe tim mạch.

Câu trả lời ngắn gọn từ góc độ y khoa là: Người bệnh tăng huyết áp tuyệt đối không được tự ý kết hợp ba gạc hoa đỏ cùng với các thuốc huyết áp tổng hợp khi chưa có chỉ định và giám sát chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa. Sự phối hợp không kiểm soát này dễ dẫn tới hiện tượng tụt huyết áp tư thế đứng, chóng mặt, té ngã và gây ra các tương tác bất lợi đe dọa trực tiếp tới tính mạng.

Ba gạc hoa đỏ tác động tới huyết áp như thế nào?

Cây ba gạc hoa đỏ, hay Rauvolfia serpentina, vốn là loài thực vật quý có nguồn gốc tại các dãy núi Himalaya thuộc tiểu lục địa Ấn Độ, nơi các chiết xuất từ rễ của nó đã được ghi nhận và ứng dụng làm thuốc hạ huyết áp [1], [2]. Chiết xuất từ rễ cây này chứa một kho tàng hợp chất tự nhiên dồi dào, đóng vai trò nền tảng cho việc nghiên cứu và phát triển nhiều loại thuốc hiện đại [2].

Một cơ sở dữ liệu có tên SerpentinaDB đã lập danh mục cấu trúc hóa học của 147 phân tử có nguồn gốc từ loài thực vật này, chứng minh nguồn hoạt chất sinh học rất phong phú [2]. Các chất này can thiệp trực tiếp vào hệ thần kinh giao cảm và trương lực mạch máu, làm giảm sức cản ngoại vi, từ đó dẫn tới hiệu quả hạ huyết áp rõ rệt [1].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cũng chứng minh chiết xuất thô từ cây Rauvolfia serpentina sở hữu tiềm năng ức chế men chuyển angiotensin (ACE) [3]. Do hệ men chuyển angiotensin chịu trách nhiệm sản sinh các chất co mạch tự nhiên trong cơ thể, hoạt tính ức chế men này của thảo dược góp phần giải thích khả năng làm giãn mạch và giảm áp lực dòng máu [3].

Cơ chế tương tác khi kết hợp thuốc tim mạch và thảo dược

Theo y văn thế giới, tương tác thuốc được định nghĩa là mọi biến đổi về mặt dược động học hoặc dược lực học do các chất khác nhau, các phác đồ điều trị phối hợp, chế độ ăn uống hoặc thói quen sinh hoạt gây nên [4]. Những tương tác bất lợi này có thể làm thay đổi hiệu quả điều trị của các thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc sinh ra các phản ứng độc hại [4].

Tương tác thuốc có thể diễn ra theo hai con đường chính: dược động học (ảnh hưởng đến sự hấp thu, phân bố, chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận) hoặc dược lực học (tác động qua lại trực tiếp trên cùng hệ thống thụ thể và cơ quan đích) [5], [6]. Khi kết hợp một dược liệu hạ áp mạnh như ba gạc hoa đỏ với các thuốc tim mạch thông thường, nguy cơ cộng gộp dược lực học sẽ xảy ra.

Đặc biệt, nhóm thuốc chẹn thụ thể angiotensin (ARB) - một trong những nhóm thuốc điều trị tăng huyết áp được sử dụng phổ biến nhất hiện nay - phụ thuộc vào hệ thống enzyme cytochrom P450 trong quá trình chuyển hóa [7]. Mặc dù nhóm ARB có nguy cơ tương tác thấp hơn nhiều nhóm thuốc khác, các tương tác thuốc trên lâm sàng vẫn xảy ra do sự khác biệt về ái lực của từng hoạt chất đối với các isoenzyme cytochrom P450 [7]. Sự hiện diện đồng thời của nhiều hoạt chất thực vật trong ba gạc có thể làm biến đổi nồng độ các thuốc này trong huyết tương [4], [7].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học nói gì?

Một tổng quan tài liệu trên cơ sở dữ liệu PubMed khởi điểm với 236 bài báo đã chỉ ra rằng các yếu tố dung nạp qua đường ăn uống có thể tác động trực tiếp lên sinh khả dụng của các thuốc hạ huyết áp [4]. Chẳng hạn, nước ép bưởi chùm được khuyến cáo loại bỏ hoàn toàn khỏi chế độ ăn của người bệnh đang dùng thuốc hạ áp để tránh làm tăng độc tính nguy hiểm [4]. Tương tự, việc đưa thêm một loại thảo dược phức tạp vào cơ thể cũng gây xáo trộn quá trình hấp thu và đào thải của thuốc [4], [5].

Các nghiên cứu tổng hợp về điều trị tăng huyết áp công bố năm 2005 nhấn mạnh rằng có rất nhiều tương tác thuốc xảy ra với các thuốc điều trị huyết áp, trong đó nhiều tương tác có ý nghĩa lâm sàng đặc biệt nghiêm trọng [5], [6]. Gần như mọi bệnh nhân cao tuổi có nhiều vấn đề bệnh lý đi kèm đều có nguy cơ gặp phải ít nhất một tương tác thuốc trong phác đồ điều trị của mình [5], [6].

Nghiên cứu cũng ghi nhận sự tương tác giữa các thuốc hạ huyết áp và các thuốc tác động lên hệ thần kinh [8]. Sự phối hợp này làm gia tăng rõ rệt các tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc hạ áp, tiêu biểu là an thần quá mức, rối loạn ngoại tháp và đặc biệt là hạ huyết áp tư thế đứng [8]. Ngược lại, một số nhóm thuốc chống trầm cảm ba vòng hoặc an thần kinh phenothiazine lại làm triệt tiêu tác dụng hạ huyết áp của các nhóm thuốc tác động giao cảm như clonidine, guanethidine và alpha-methyldopa [8].

Về mặt công nghệ bào chế, nghiên cứu năm 2022 đã tối ưu hóa hỗn dịch nano của Rauvolfia serpentina bằng chất polyme hydroxy propyl methylcellulose (HPMC) nồng độ 0,25% w/v, đạt kích thước hạt 350,8 nm, chỉ số phân tán PdI 0,372 và điện thế zeta -11,3 mV [3]. Dưới kính hiển vi điện tử quét ở các độ phóng đại 400, 800 và 1600 lần, các hạt hình que phân tán đồng đều trong chất nền [3]. Nghiên cứu này khẳng định chiết xuất của loài thảo dược này có hoạt tính ức chế men chuyển angiotensin (ACE) trên thử nghiệm in vitro [3], khẳng định thêm sức mạnh sinh học không thể xem nhẹ của vị thuốc này.

Một vấn đề cần lưu ý là tại nhiều nơi, nhu cầu sử dụng rễ cây ba gạc hoa đỏ gia tăng dẫn đến việc khai thác quá mức trong tự nhiên [1]. Nghiên cứu định danh năm 2013 dựa trên 79 mẫu tiêu bản thực vật và 1 mẫu rễ tịch thu của 39 loài khác nhau đã phát hiện 2 đoạn chèn/mất đặc hiệu loài (indels) trên vùng intron rps16 để nhận diện chính xác loài này [1]. Sự khó khăn trong việc phân biệt các loài thảo dược bằng mắt thường cho thấy nguy cơ nhầm lẫn loài hoặc mua phải dược liệu giả mạo trên thị trường tự do là rất cao [1].

Mối nguy hạ huyết áp tư thế và té ngã

Nguy cơ lớn nhất khi dùng chung ba gạc hoa đỏ với các thuốc huyết áp tổng hợp là hiện tượng hiệp đồng tác dụng quá mức, gây tụt huyết áp tư thế đứng [8]. Hạ huyết áp tư thế là tình trạng huyết áp suy giảm đột ngột khi người bệnh chuyển từ tư thế nằm hoặc ngồi sang tư thế đứng thẳng [8].

Khi huyết áp tâm thu hoặc tâm trương tụt sâu không kiểm soát, lượng máu bơm lên não bị gián đoạn tức thì. Người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng như xây xẩm mặt mày, hoa mắt, tối sầm mắt, mất thăng bằng và ngất xỉu. Đối với người cao tuổi, ngất xỉu do tụt huyết áp tư thế tiềm ẩn rủi ro gãy xương, chấn thương sọ não và thúc đẩy các biến cố tim mạch nguy hiểm khác [5], [6].

Hơn thế nữa, các tương tác thuốc bất lợi giữa nhóm thuốc hạ áp và các hợp chất khác nếu không được phát hiện kịp thời có thể dẫn tới sự gia tăng tỷ lệ mắc bệnh hoặc thậm chí gây tử vong cho người bệnh [5], [6].

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Rất nhiều người bệnh mang tâm lý "thuốc Nam, thảo dược hoàn toàn lành tính" và cho rằng dùng thêm cây thuốc vườn nhà sẽ hỗ trợ bổ trợ cho thuốc Tây. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến có thể dẫn đến hậu quả khó lường [4], [5].

Một hiểu lầm khác là tự ý giảm bớt liều thuốc Tây theo toa khi bắt đầu uống nước sắc rễ cây ba gạc, hoặc ngược lại, uống cả hai cùng lúc với hy vọng huyết áp ổn định nhanh hơn. Do dược liệu thô chưa qua định lượng hoạt chất chính xác, người bệnh không thể biết được lượng hoạt chất thực sự hấp thu vào cơ thể là bao nhiêu, gây mất ổn định chỉ số huyết áp kéo dài [4], [3].

Người bệnh cũng thường nghĩ rằng việc uống cách xa vài giờ sẽ tránh được hoàn toàn tương tác. Thực tế, các biến đổi dược lực học và tương tác trên enzyme chuyển hóa trong cơ thể có thể kéo dài suốt nhiều ngày, đòi hỏi sự điều chỉnh liều lượng cẩn trọng từ nhân viên y tế [4], [7], [5].

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người cao tuổi là đối tượng đầu tiên và quan trọng nhất cần tránh việc tự ý kết hợp dược liệu với thuốc điều trị [7], [5]. Khi tuổi thọ tăng lên, sự gia tăng của bệnh tăng huyết áp thường đi kèm tình trạng thể trạng suy yếu, mắc nhiều bệnh nền cùng lúc và phải sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc (đa dược) [7].

Hơn nữa, tốc độ thanh thải của gan và thận để đào thải thuốc ở người cao tuổi đã bị suy giảm đáng kể theo thời gian, làm tăng vọt nguy cơ xảy ra các tương tác thuốc nguy hiểm [7]. Gần như toàn bộ người già mắc nhiều bệnh lý mạn tính đều có nguy cơ tiềm tàng gặp phải tương tác thuốc [5], [6].

Bên cạnh đó, các bệnh nhân đang điều trị phối hợp với các thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương (thuốc an thần kinh, thuốc chống trầm cảm) cũng cần thận trọng tuyệt đối, bởi tương tác giữa các nhóm thuốc này và thuốc huyết áp có thể làm tăng các biến chứng như rối loạn ngoại tháp, an thần nặng và hạ huyết áp tư thế [8].

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Để kiểm soát huyết áp hiệu quả và phòng ngừa các biến cố đáng tiếc, người bệnh cần thực hiện nghiêm túc các chỉ dẫn sau:

Thứ nhất, luôn thông báo chi tiết cho bác sĩ và dược sĩ về tất cả các sản phẩm thảo dược, thực phẩm bổ sung, bài thuốc dân gian cũng như thói quen ăn uống hàng ngày trong các buổi thăm khám bệnh [4], [5]. Bác sĩ cần nắm rõ tiền sử ăn uống và các chất bổ trợ để có phác đồ điều trị an toàn [4].

Thứ hai, các bác sĩ và dược sĩ lâm sàng cần duy trì sự cảnh giác cao độ trong việc theo dõi các tương tác thuốc tiềm ẩn, từ đó đưa ra những điều chỉnh kịp thời về liều lượng hoặc thay đổi phác đồ điều trị nếu nhận thấy bất thường [5], [6].

Thứ ba, người bệnh cần tuân thủ đúng liều lượng và thời điểm uống thuốc hạ áp theo đúng đơn kê của bác sĩ chuyên khoa tim mạch. Tuyệt đối không tự ý tìm kiếm rễ cây ba gạc hoa đỏ trôi nổi trên thị trường để sắc uống chung với thuốc Tây [1].

Khi nghi ngờ bản thân có biểu hiện tụt huyết áp tư thế (chóng mặt khi đứng dậy, choáng váng), cần ngồi hoặc nằm xuống ngay tại chỗ, nâng cao chân và đến cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và tư vấn hướng xử lý.

Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính cần điều trị kiên trì và khoa học. Sự phối hợp bừa bãi giữa thảo dược ba gạc hoa đỏ và thuốc tim mạch hiện đại tiềm ẩn nguy cơ tụt huyết áp cùng các biến cố tim mạch khôn lường. Người bệnh hãy trao đổi cởi mở với bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào để bảo vệ sức khỏe của chính mình một cách an toàn nhất.