Có nên dùng các bài thuốc bắc tăng cân cấp tốc?

Nhiều người gầy lâu năm thường mang tâm lý tự ti và mong muốn tìm kiếm một phương pháp cải thiện cân nặng thật nhanh chóng. Đánh trúng tâm lý này, trên thị trường xuất hiện không ít lời quảng cáo về các bài thuốc bắc, thảo dược gia truyền có khả năng giúp tăng từ 3 đến 5 kg chỉ sau vài tuần sử dụng mà không cần tập luyện hay thay đổi chế độ dinh dưỡng.

Tuy nhiên, người tiêu dùng tuyệt đối không nên sử dụng các bài thuốc bắc tăng cân cấp tốc không rõ nguồn gốc. Bản chất của việc tăng cân thần tốc từ các sản phẩm này phần lớn đến từ hành vi pha trộn bất hợp pháp các tân dược nhóm corticoid, gây tích nước, phù nề giả tạo và kéo theo nguy cơ suy giảm chức năng tuyến thượng thận nghiêm trọng ^[1], ^[2].

Nỗi ám ảnh cân nặng và cái bẫy thảo dược gắn mác tự nhiên

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) từng báo cáo rằng có tới 80% người bệnh tại các quốc gia đang phát triển lựa chọn thuốc thảo dược làm liệu pháp điều trị ban đầu ^[1]. Xu hướng chuộng thảo dược ngày càng lan rộng vì đa số người dùng tin rằng các chế phẩm tự nhiên luôn lành tính và không có tác dụng phụ ^[1], ^[3]. Lợi dụng lòng tin này cùng nhu cầu đạt hiệu quả nhanh, nhiều cơ sở kinh doanh đã bí mật trộn tân dược vào các bài thuốc đông y để tạo ra kết quả tức thì ^[1], ^[4].

Trên các trang mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, các gói thuốc bắc tăng cân dạng viên hoàn, bột tán hay cao lỏng được rao bán tràn lan với cam kết "100% thảo mộc tự nhiên" ^[1]. Người sử dụng sau khi uống thường cảm thấy ăn ngon miệng đột ngột, ngủ li bì và thấy cơ thể đầy đặn hơn rõ rệt chỉ sau vài ngày ^[1]. Song, đây thực chất là phản ứng phụ của các hóa chất tổng hợp nguy hiểm bị giấu kín ^[1].

Đằng sau sự tăng cân cấp tốc: Phù nề và cơ chế tích mỡ giả tạo

Corticoid, điển hình là hoạt chất dexamethasone, là thành phần tân dược thường xuyên bị phát hiện pha trộn trong các sản phẩm gắn mác thảo dược tự nhiên ^[1], ^[5]. Dexamethasone thúc đẩy tăng cân thông qua việc kích thích mạnh mẽ cảm giác thèm ăn, khiến người dùng nạp vào lượng thức ăn nhiều hơn mức bình thường ^[1].

Nguy hiểm hơn, dexamethasone gây giữ muối (natri) và tích trữ nước trong các mô tế bào, dẫn tới tình trạng phù nề ^[1]. Người bệnh lầm tưởng rằng mình đang tăng cơ, tăng thịt khỏe mạnh, nhưng thực chất khuôn mặt tròn xoe, bắp tay bắp chân sưng mọng chỉ là sự tích tụ nước và rối loạn phân bố mỡ dưới da do thuốc ^[1]. Tác dụng phụ gây tăng cân này xảy ra ngay cả khi người bệnh chỉ sử dụng ở liều lượng thấp ^[1].

Bên cạnh corticoid, hoạt chất kháng histamin cyproheptadine cũng thường bị lén lút đưa vào các bài thuốc này ^[1], ^[2]. Cyproheptadine có tác dụng phụ gây kích thích ăn uống và làm tăng lượng thực phẩm nạp vào, kết hợp với hiện tượng tích nước của corticoid tạo nên một cái bẫy tăng cân giả tạo vô cùng độc hại ^[1].

Nguy cơ suy tuyến thượng thận khi dùng corticoid ẩn danh

Tuyến thượng thận trong cơ thể người chịu trách nhiệm sản xuất các hormone glucocorticoid tự nhiên nhằm điều hòa trao đổi chất và chống stress ^[4]. Khi một lượng lớn glucocorticoid tổng hợp như dexamethasone được đưa vào cơ thể qua các bài thuốc bắc pha trộn, nồng độ steroid trong máu tăng vọt ^[1], ^[4].

Hiện tượng này phát tín hiệu ức chế tuyến yên và vùng dưới đồi, khiến tuyến thượng thận ngừng hoạt động và dần dần teo lại do không còn nhu cầu sản xuất hormone tự nhiên. Nếu người dùng đột ngột dừng uống thuốc bắc sau một thời gian dài sử dụng, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái suy thượng thận cấp tính vì tuyến này không kịp phục hồi chức năng. Người bệnh có thể đối mặt với tụt huyết áp nghiêm trọng, mệt mỏi kiệt quệ, rối loạn điện giải và đe dọa trực tiếp đến tính mạng.

Các loại glucocorticoid này vốn chỉ được chỉ định nghiêm ngặt để điều trị các bệnh lý tự miễn, hen suyễn hay viêm dị ứng nặng dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ ^[4]. Việc tự ý uống một lượng tân dược không kiểm soát dưới vỏ bọc thảo dược mang lại hậu quả khôn lường cho sức khỏe ^[1], ^[4], ^[6].

Các bằng chứng khoa học về tân dược trộn trong thảo dược

Nghiên cứu công bố năm 2018 tại Tehran (Iran) đã phân tích các chất tân dược trộn trái phép trong các sản phẩm thảo dược tăng cân bán tại các cửa hàng thảo dược ^[1]. Kết quả cho thấy các loại thuốc tăng cân thảo dược này bị pha trộn nhiều hoạt chất gồm cyproheptadine, dexamethasone, sildenafil, tramadol, acetaminophen và caffeine ^[1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng cyproheptadine là chất pha trộn phổ biến nhất, song hành cùng dexamethasone – chất gây tác dụng phụ tăng cân thông qua tăng cảm giác ngon miệng và tích trữ nước gây phù ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 tại thị trường Iraq tiến hành lấy mẫu kiểm nghiệm 9 loại thực phẩm bổ sung thảo dược được quảng cáo là tăng cân tự nhiên mua tại các hiệu thuốc địa phương ^[2]. Sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), nhóm nghiên cứu phát hiện hoạt chất cyproheptadine có mặt trong 7/9 sản phẩm với hàm lượng từ 2,65 đến 8,6 mg trên mỗi đơn vị liều ^[2]. Đáng báo động hơn, dexamethasone được tìm thấy ở toàn bộ 9/9 mẫu thử với hàm lượng rất cao, dao động từ 6,2 đến 18,75 mg trên mỗi đơn vị liều ^[2].

Tình trạng pha trộn corticoid vào chế phẩm y học cổ truyền cũng được ghi nhận rộng rãi ở nhiều quốc gia khác ^[5], ^[6]. Nghiên cứu năm 2016 tại Hàn Quốc khảo sát 212 mẫu thuốc thảo dược lưu hành trong giai đoạn 2010–2013 nhằm tìm kiếm corticoid bằng kỹ thuật UHPLC-MS/MS ^[5]. Kết quả xác định 3 mẫu (chiếm 1,4%) bị làm giả, và dexamethasone là hợp chất duy nhất bị phát hiện trộn lén ^[5].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2002 tổng hợp dữ liệu từ 6 cơ sở dữ liệu về tình trạng trộn tân dược vào thuốc đông y Trung Quốc đã ghi nhận hàng loạt trường hợp bệnh nhân chịu tổn hại sức khỏe nghiêm trọng do corticoid ^[6]. Báo cáo tại Đài Loan được trích dẫn trong tổng quan này cho thấy 24% tổng số mẫu thuốc thảo dược được kiểm tra có chứa ít nhất một hợp chất tân dược không khai báo ^[6]. Các sản phẩm dạng kem bôi thảo dược đông y hay thảo dược đường uống cũng nhiều lần bị ghi nhận chứa corticosteroid bất hợp pháp ^[7].

Nhận thức đúng về các quảng cáo thảo dược cấp tốc

Người tiêu dùng thường có quan niệm sai lầm rằng thuốc thảo dược cổ truyền hoàn toàn an toàn, có thể dùng tùy tiện mà không lo tác dụng phụ ^[3], ^[4]. Thực tế, ngay cả khi bao bì ghi rõ thành phần thiên nhiên, nguy cơ chứa kim loại nặng độc hại hoặc tân dược giấu mặt vẫn rất cao ^[3].

Nhiều người cho rằng tăng cân nhanh từ thuốc đông y là do cơ địa "hợp thầy, hợp thuốc". Sự thật là không có bất kỳ loại thảo dược tự nhiên lành tính nào có khả năng làm tăng cơ bắp hay trọng lượng cơ thể một cách thần tốc chỉ sau 1–2 tuần. Việc cân nặng tăng vọt kèm theo hiện tượng mặt phù tròn, da căng bóng, bụng to ra nhưng chân tay teo tóp chính là dấu hiệu rõ rệt của hội chứng Cushing do lạm dụng corticoid trá hình ^[1].

Một số nghiên cứu cũng cho thấy các sản phẩm gắn mác thảo dược khác như thuốc giảm cân, thuốc tăng cường sinh lý hay kem trị bệnh ngoài da cũng thường xuyên bị phát hiện trộn hóa chất tổng hợp để đánh lừa người dùng ^[3], ^[7]. Do đó, việc đặt trọn niềm tin vào các sản phẩm không kiểm định sẽ đẩy sức khỏe vào tình thế vô cùng nguy hiểm ^[3], ^[6].

Ai cần đặc biệt cảnh giác với các sản phẩm này?

Những người gầy kinh niên, người mới ốm dậy hoặc thanh thiếu niên tự ti về ngoại hình là nhóm đối tượng dễ bị dụ dỗ nhất trước các lời mời chào tăng cân cấp tốc ^[1]. Đây là những người cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc.

Những người mắc các bệnh nền mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, viêm loét dạ dày tá tràng càng phải cẩn trọng tối đa. Nếu vô tình uống phải thuốc bắc chứa corticoid, tình trạng đường huyết và huyết áp sẽ tăng mất kiểm soát, đồng thời nguy cơ thủng dạ dày, xuất huyết tiêu hóa do thuốc là rất lớn ^[4], ^[6]. Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ em nếu sử dụng các loại thuốc trộn tân dược như cyproheptadine và dexamethasone có thể đối mặt với biến chứng rối loạn chuyển hóa và chậm phát triển nghiêm trọng ^[1], ^[2].

Hướng đi an toàn để cải thiện cân nặng

Để tăng cân một cách bền vững và bảo vệ sức khỏe, người gầy cần kiên trì tuân thủ các nguyên tắc khoa học tự nhiên:

• Thăm khám sức khỏe tổng quát: Người có thể trạng gầy kéo dài nên đến các cơ sở y tế để kiểm tra chức năng tiêu hóa, tầm soát bệnh lý tuyến giáp hoặc các vấn đề nhiễm ký sinh trùng đường ruột.
• Xây dựng thặng dư calo an toàn: Tăng lượng năng lượng nạp vào cơ thể cao hơn mức năng lượng tiêu hao hàng ngày từ 300 đến 500 kcal thông qua thực phẩm tự nhiên giàu dinh dưỡng.
• Ưu tiên thực phẩm lành mạnh: Chia nhỏ bữa ăn thành 5–6 bữa mỗi ngày; tăng cường protein chất lượng cao từ thịt nạc, cá, trứng, sữa kết hợp cùng tinh bột phức hợp và các loại chất béo tốt từ quả bơ, hạt dinh dưỡng.
• Kết hợp rèn luyện thể chất: Tập luyện các bài tập kháng lực như nâng tạ hoặc hít đất giúp kích thích cơ bắp phát triển, cải thiện sự thèm ăn một cách tự nhiên thay vì tích nước độc hại.
• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu muốn sử dụng các bài thuốc đông y để bồi bổ khí huyết, kiện tỳ vị, người dân cần đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ bắt mạch, kê đơn rõ ràng, tuyệt đối không mua thuốc trôi nổi trên internet.

Tăng cân là một quá trình chuyển hóa đòi hỏi thời gian, sự kiên trì và lối sống khoa học. Việc tìm kiếm các bài thuốc bắc tăng cân cấp tốc chỉ mang lại sự cải thiện ảo nhưng để lại hậu quả thực tế khôn lường là tình trạng phù nề và suy tuyến thượng thận ^[1], ^[2]. Hãy tỉnh táo bảo vệ sức khỏe bản thân trước những lời hứa hẹn tăng cân thần tốc, và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ sản phẩm bổ sung nào vào cơ thể.