Măng là món ăn quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình, nhưng không ít người thắc mắc liệu loại thực phẩm này có giúp giảm mỡ máu hay không. Nhiều người tìm đến măng với kỳ vọng cải thiện chỉ số mỡ máu nhờ lượng chất xơ dồi dào và các hoạt chất tự nhiên.

Về mặt khoa học, măng có tiềm năng hỗ trợ cải thiện mỡ máu, nhưng bằng chứng trực tiếp trên người hiện còn rất sơ khai. Tác dụng ghi nhận được chủ yếu đến từ chất xơ qua các thử nghiệm trên động vật và trong ống nghiệm, trong khi giả thuyết về phytosterol can thiệp hấp thu cholesterol chưa được các dữ liệu hiện có xác nhận.

Bằng chứng hạn chế trên người về tác dụng hạ mỡ máu của măng

Cho đến nay, thử nghiệm lâm sàng về việc ăn măng tác động đến mỡ máu còn rất ít. Một nghiên cứu năm 2009 đánh giá tác động ngắn hạn của măng ở 8 phụ nữ trẻ khỏe mạnh từ 21 đến 23 tuổi [1]. Các đối tượng trải qua ba chế độ ăn trong 6 ngày mỗi đợt: chế độ ăn không chất xơ, chế độ bổ sung 25 g cellulose và chế độ ăn chứa 360 g măng [1].

Kết quả cho thấy chế độ ăn 360 g măng giúp làm giảm cholesterol toàn phần, chỉ số xơ vữa động mạch và cholesterol tỷ trọng thấp (LDL-C) trong huyết thanh so với chế độ ăn không có chất xơ [1]. Mức đường huyết không có sự khác biệt giữa các chế độ ăn, trong khi thể tích phân và tần suất đại tiện tăng lên rõ rệt [1]. Một tổng quan năm 2015 cũng trích dẫn lại nghiên cứu này nhưng lưu ý rằng loài măng cụ thể được sử dụng không được nhóm tác giả công bố [2].

Chất xơ trong măng giúp giảm mỡ máu thế nào ở động vật và ống nghiệm?

Hầu hết bằng chứng cho thấy măng hỗ trợ chuyển hóa lipid đều đến từ các mô hình chuột ăn chế độ nhiều chất béo và thí nghiệm hóa sinh.

Năm 2017, nghiên cứu trên chuột bị rối loạn mỡ máu cho thấy chất xơ từ vỏ măng loài Leleba oldhami Nakal giúp giảm mức tăng trọng lượng cơ thể [3]. Việc bổ sung chất xơ này làm giảm cholesterol toàn phần 31,53%, giảm triglyceride 21,35%, giảm LDL-C 31,53% và tăng cholesterol tỷ trọng cao (HDL-C) 37,6% [3]. Trong ống nghiệm, chất xơ từ vỏ măng có khả năng trương nở, giữ nước và liên kết trực tiếp với chất béo, cholesterol cũng như axit mật [3].

Một nghiên cứu năm 2021 trên chuột SD ăn chế độ nhiều chất béo chỉ ra rằng kết hợp chất xơ hòa tan (SDF) và chất xơ không hòa tan (IDF) từ măng Phyllostachys edulis làm giảm đáng kể mỡ cơ thể và khối lượng mô mỡ [4]. Nhóm này ghi nhận cholesterol toàn phần giảm 30,20%, triglyceride giảm 53,28% và LDL-C giảm 35,63% [4]. Hơn nữa, chất xơ từ măng làm giảm nồng độ men gan ALT, AST, leptin, đồng thời làm giảm biểu hiện của các gen tổng hợp lipid như SREBP-1c và FAS [4].

Nghiên cứu cấu trúc năm 2020 trên loài măng Fargesia spathacea cho thấy chất xơ không hòa tan có bề mặt xốp và khả năng hấp phụ cholesterol trong ống nghiệm tốt hơn chất xơ hòa tan [5]. Cả hai loại chất xơ này đều thể hiện tiềm năng điều hòa hệ vi sinh đường ruột khi thúc đẩy sinh khuẩn có lợi và làm tăng nồng độ axit béo chuỗi ngắn lần lượt 1,28 và 0,71 lần [5]. Ngoài ra, việc dùng nấm men Inonotus obliquus xử lý bã măng cũng giúp tăng hàm lượng xơ hòa tan và cải thiện khả năng hấp phụ cholesterol trong ống nghiệm [6].

Chiết xuất dầu măng và cơ chế đào thải cholesterol

Bên cạnh phần thịt măng và chất xơ thô, dầu măng chiết xuất từ loài Phyllostachys edulis với liều 250–1000 mg/kg thể trọng mỗi ngày cũng được ghi nhận làm giảm cholesterol toàn phần, LDL-C, triglyceride và lipoprotein lipase ở chuột ăn chế độ giàu chất béo [2].

Dầu măng giúp cải thiện tình trạng gan nhiễm mỡ và làm tăng lượng cholesterol đào thải qua phân [2]. Nhóm nghiên cứu nhận định rằng hiệu quả hạ lipid của chiết xuất dầu này bắt nguồn từ việc ức chế hấp thu cholesterol tại đường tiêu hóa và thúc đẩy bài tiết cholesterol ra ngoài [2].

Hiểu lầm về phytosterol và những điều khoa học chưa làm rõ

Nhiều người cho rằng măng giàu phytosterol giúp ngăn chặn hấp thu cholesterol. Tuy nhiên, các tài liệu nghiên cứu hiện có không cung cấp số liệu chứng minh măng tươi hay măng khô chứa hàm lượng phytosterol đáng kể để tạo ra tác dụng sinh học này. Tài liệu tổng quan năm 2015 chỉ ghi nhận dầu chiết từ măng làm giảm chỉ số phytosterol trong huyết thanh chuột cùng với các chỉ số lipid khác, chứ không khẳng định phytosterol từ măng là hoạt chất chính can thiệp hấp thu mỡ [2].

Ngoài ra, khoa học vẫn chưa trả lời được các vấn đề quan trọng:

  • Chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trên người mắc bệnh rối loạn lipid máu, béo phì hoặc xơ vữa động mạch.
  • Chưa xác định được lượng măng ăn hằng ngày phù hợp và an toàn trong thời gian dài để kiểm soát mỡ máu.
  • Chưa có đối chiếu lâm sàng giữa các loại măng ăn thông thường với các chiết xuất phòng thí nghiệm.

Những ai nên thận trọng khi dùng măng?

Dù măng là thực phẩm giàu chất xơ, việc tiêu thụ không phải lúc nào cũng an toàn cho mọi đối tượng.

Nghiên cứu độc tính năm 2015 cho thấy chiết xuất cồn từ chồi non loài Bambusa arundinacea Willd ở liều 300 mg/kg thể trọng làm thay đổi cấu trúc mào tinh hoàn và giảm khả năng sinh sản của chuột đực [2]. Sau 7 ngày điều trị, số lượng và độ di động của tinh trùng giảm mạnh, chỉ số sinh sản giảm tới 85% [2]. Dù đây là dữ liệu trên chuột đực với chiết xuất liều cao và chưa được kiểm chứng ở người, nam giới có vấn đề về sức khỏe sinh sản nên thận trọng, không nên lạm dụng các dạng măng chiết xuất đậm đặc [2].

Bên cạnh đó, măng chứa lượng lớn chất xơ không hòa tan [3, 8]. Những người có hệ tiêu hóa kém, tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc tắc ruột không nên ăn lượng lớn măng trong thời gian ngắn để tránh gây khó tiêu, đầy chướng hoặc cản trở lưu thông đường ruột.

Măng có thể đóng vai trò là nguồn bổ sung chất xơ lành mạnh trong bữa ăn, gián tiếp hỗ trợ chuyển hóa chất béo nhờ tăng đào thải phân và gắn kết lipid tại ruột. Tuy nhiên, măng không thể thay thế phác đồ điều trị hay thuốc hạ mỡ máu do bác sĩ chỉ định.