Nhiều người phát hiện nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) thường lo lắng về nguy cơ viêm loét hay ung thư dạ dày. Tâm lý ngại tác dụng phụ của kháng sinh khiến không ít người tìm đến các giải pháp tự nhiên, trong đó quả nam việt quất (cranberry) được chia sẻ rộng rãi như một cứu cánh hỗ trợ làm sạch dạ dày.

Cranberry thực sự có hoạt tính sinh học hỗ trợ ức chế vi khuẩn HP và ngăn chúng bám dính vào niêm mạc dạ dày [3, 7]. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học cho thấy loại quả này chỉ đóng vai trò bổ trợ, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị kháng sinh chuẩn do bác sĩ chỉ định [2, 7].

Cơ chế tác động của cranberry đối với vi khuẩn HP

Vi khuẩn HP là một trong những tác nhân phổ biến gây viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày [1, 7]. Để tồn tại trong môi trường axit khắc nghiệt, vi khuẩn này phải bám dính chặt vào lớp tế bào biểu mô niêm mạc dạ dày [1].

Các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) chỉ ra rằng cranberry chứa hàm lượng polyphenol cao, giúp ức chế sự bám dính của HP vào niêm mạc và giảm khả năng cư trú của vi khuẩn [3, 8]. Khi thử nghiệm trên hai chủng HP là NCTC11637 và 11638, chiết xuất cranberry giàu polyphenol đã thể hiện khả năng ức chế sự sinh sôi của vi khuẩn theo mức độ phụ thuộc liều lượng [2].

Dưới kính hiển vi điện tử quét, các nhà khoa học nhận thấy cranberry thúc đẩy vi khuẩn chuyển từ dạng xoắn khuẩn hoạt động sang dạng hình cầu (coccoid form) [2]. Dạng hình cầu này là trạng thái vi khuẩn bị kìm hãm phát triển, hạn chế khả năng nhân lên và làm giảm độc lực gây hại cho dạ dày [2].

Các thử nghiệm lâm sàng độc lập đánh giá hiệu quả ức chế

Để kiểm chứng tác động thực tế trên người, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được triển khai nhằm đánh giá việc dùng cranberry đơn độc.

Một thử nghiệm năm 2005 tại tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc tiến hành trên 189 người trưởng thành (độ tuổi trung bình 48,9 ± 11,2) bị nhiễm HP [3]. Nhóm can thiệp gồm 97 người uống hai hộp nước ép cranberry 250 ml mỗi ngày (tổng 500 ml/ngày) trong 90 ngày, trong khi nhóm đối chứng gồm 92 người dùng đồ uống giả dược tương ứng [3].

Hiệu quả được đánh giá thông qua xét nghiệm hơi thở 13C-urea (13C-UBT) [3]. Sau 35 ngày can thiệp, tỷ lệ âm tính ở nhóm cranberry đạt 14,43% (14/97 người), cao hơn mức 5,44% (5/92 người) của nhóm giả dược [3]. Đến ngày thứ 90, tỷ lệ âm tính ở nhóm cranberry vẫn giữ ở mức 14/97 người so với 5/92 người ở nhóm giả dược [3]. Đáng chú ý, có 11 người ở nhóm uống cranberry duy trì kết quả âm tính ở cả hai mốc thời gian 35 và 90 ngày, trong khi nhóm giả dược chỉ có 2 người (sự khác biệt có ý nghĩa thống kê với p < 0,05) [3].

Năm 2021, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược quy mô lớn hơn với 522 người trưởng thành nhiễm HP đã đánh giá tác động phụ thuộc liều lượng của nước ép cranberry chuẩn hóa proanthocyanidin (PAC) và bột cranberry [4]. Những người tham gia được theo dõi bằng xét nghiệm hơi thở tại tuần thứ 2, tuần thứ 8 và đánh giá lại sau can thiệp 45 ngày [4].

Kết quả cho thấy ở tuần thứ 8, nhóm dùng nước ép cranberry chứa hàm lượng PAC cao 2 lần mỗi ngày (44 mg PAC trong mỗi khẩu phần 240 ml) đạt tỷ lệ âm tính với HP là 20,00%, vượt trội có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) so với nhóm giả dược (7,35%), nhóm PAC thấp (7,58%) và nhóm PAC trung bình (4,48%) [4]. Đáng chú ý, các liều bột cranberry dạng viên nang lại không đem lại hiệu quả rõ rệt tại các thời điểm thử nghiệm [4].

Ở đối tượng trẻ nhỏ, nghiên cứu của Gotteland và cộng sự đánh giá 271 trẻ nhiễm HP hoàn thành can thiệp kéo dài 3 tuần [5]. Trẻ được chia làm 4 nhánh: nước ép cranberry (200 ml/ngày) kết hợp men vi sinh sống Lactobacillus johnsonii La1 (80 ml/ngày), nước ép giả dược kết hợp La1 sống, nước ép cranberry kết hợp La1 bất hoạt do nhiệt, và nước ép giả dược kết hợp La1 bất hoạt [5].

Tỷ lệ âm tính đạt 16,9% ở nhóm dùng cranberry đơn thuần và 22,9% ở nhóm dùng kết hợp, cao hơn rõ rệt so với tỷ lệ 1,5% ở nhóm đối chứng dùng giả dược (p < 0,01) [5]. Dù vậy, sau giai đoạn 30 ngày ngưng can thiệp, xét nghiệm lại trên 19 trẻ từng có kết quả âm tính cho thấy có tới 80% trường hợp vi khuẩn HP xuất hiện trở lại [5].

Hiệu quả tăng cường khi kết hợp với phác đồ kháng sinh chuẩn

Mặc dù việc sử dụng cranberry đơn độc có thể giúp kìm hãm vi khuẩn, mục tiêu điều trị triệt để HP vẫn cần đến phác đồ y khoa phối hợp kháng sinh. Các nhà khoa học đã tìm hiểu xem liệu cranberry có thể làm tăng hiệu quả của phác đồ chuẩn hay không.

Một thử nghiệm lâm sàng năm 2016 trên 200 bệnh nhân viêm loét dạ dày tá tràng nhiễm HP (53,5% nam giới, tuổi trung bình 50,29 ± 17,79) đã đánh giá tác động này [6]. Bệnh nhân được chia thành hai nhóm điều trị trong 14 ngày: Nhóm A dùng phác đồ 3 thuốc chuẩn (LCA) gồm lansoprazole 30 mg, amoxicillin 1000 mg và clarithromycin 500 mg (uống 2 lần/ngày); Nhóm B dùng phác đồ LCA kết hợp thêm viên nang cranberry 500 mg uống 2 lần/ngày [6].

Kết quả xét nghiệm hơi thở 13C-urea sau khi kết thúc đợt điều trị 6 tuần ghi nhận tỷ lệ tiệt trừ HP ở nhóm kết hợp cranberry đạt 89%, cao hơn rõ rệt so với mức 74% ở nhóm chỉ dùng kháng sinh đơn thuần (p = 0,042) [6]. Điều này chứng minh cranberry đóng vai trò hỗ trợ đắc lực giúp nâng cao hiệu quả diệt khuẩn của phác đồ thuốc [6].

Bên cạnh đó, việc bổ sung thức uống từ cranberry còn giúp cải thiện các chỉ số sinh học của cơ thể. Nghiên cứu năm 2021 trên 171 người nhiễm HP cho thấy dùng 480 ml thức uống cranberry mỗi ngày trong 4 tuần giúp tăng năng lực chống oxy hóa toàn phần (1,39 ± 1,69 IU/ml so với 0,34 ± 1,73 IU/ml ở nhóm giả dược, p < 0,001) và làm giảm nồng độ malondialdehyde - sản phẩm peroxy hóa lipid (-7,29 ± 10,83 nmol/mg so với -0,84 ± 15,66 nmol/mg, p = 0,025) [7]. Uống cranberry cũng giúp làm tăng enzyme superoxide dismutase theo liều lượng và giảm đáng kể vi khuẩn Pseudomonas trong đường ruột (p < 0,05) [7].

Bằng chứng tổng hợp và những giới hạn khoa học

Dù nhiều thử nghiệm riêng lẻ cho kết quả khả quan, cái nhìn toàn diện từ các phân tích tổng hợp lại đưa ra kết luận thận trọng hơn. Một phân tích gộp (meta-analysis) công bố năm 2022 đã tổng hợp dữ liệu từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 5 cỡ hiệu ứng trên tổng số 1935 cá nhân nhiễm HP [8].

Kết quả gộp cho thấy việc bổ sung cranberry giúp tăng cơ hội diệt trừ HP lên 1,27 lần, tuy nhiên mối liên quan này chưa đạt mức ý nghĩa thống kê (OR gộp = 1,27; khoảng tin cậy 95% CI: 0,63 - 2,58) [8]. Phân tích cũng chỉ ra độ không đồng nhất ở mức trung bình giữa các nghiên cứu (I² = 63,40%, p = 0,03) [8].

Các tác giả kết luận rằng dù cranberry có xu hướng tác động tích cực đến việc loại trừ HP ở người trưởng thành, bằng chứng hiện tại vẫn chưa đủ mạnh về mặt thống kê [8]. Số lượng nghiên cứu còn ít và có sự khác biệt về thiết kế, do đó cần thêm các thử nghiệm ngẫu nhiên đa trung tâm quy mô lớn hơn để xác thực [8]. Hiện nay, các nhà khoa học cũng tiếp tục nghiên cứu mở rộng các thử nghiệm lâm sàng mới, chẳng hạn như thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 4 tuần đánh giá việc phối hợp nước ép cranberry cùng omega-3 hỗ trợ phác đồ kháng sinh [1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cranberry trị HP

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cranberry như một "vị thuốc" có thể thay thế hoàn toàn kháng sinh để chữa khỏi HP. Thực tế, tỷ lệ ức chế của cranberry khi dùng đơn độc chỉ dao động quanh mức 14% đến 20% trong các nghiên cứu [1, 5]. Nếu không có thuốc đặc trị, vi khuẩn rất dễ bùng phát trở lại sau khi dừng uống, như nghiên cứu ở trẻ em đã chỉ ra có tới 80% tái phát sau 30 ngày ngưng can thiệp [5].

Một hiểu lầm khác là dùng bất kỳ chế phẩm cranberry nào cũng mang lại hiệu quả như nhau. Nghiên cứu cho thấy dạng nước ép chuẩn hóa nồng độ cao (chứa 44 mg PAC/khẩu phần 240 ml) mang lại hiệu quả rõ rệt sau 8 tuần, trong khi bột cranberry đóng nang lại không ghi nhận hiệu quả có ý nghĩa thống kê [4]. Hơn nữa, các loại nước ép trái cây nghèo polyphenol như cam, dứa, táo không thể hiện hoạt tính ức chế vi khuẩn HP như cranberry [2].

Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng

Mặc dù cranberry có độ dung nạp tốt với tỷ lệ tuân thủ thử nghiệm lên tới 94,25% [4], một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng:

Người bị viêm trợt hoặc loét dạ dày tiến triển: Nước ép cranberry tự nhiên có độ axit hữu cơ cao [2]. Việc uống một lượng lớn (từ 240 ml đến 500 ml mỗi ngày) [1, 5] có thể kích ứng niêm mạc dạ dày đang tổn thương, gây ra cảm giác ợ chua, cồn cào hoặc nóng rát thượng vị.

Người có bệnh lý chuyển hóa hoặc đái tháo đường: Các sản phẩm nước ép cranberry đóng chai thương mại thường được thêm đường để giảm vị chua gắt. Người bệnh cần đọc kỹ nhãn sản phẩm để tránh dung nạp quá nhiều đường đơn.

Những người đang mắc bệnh lý nền mạn tính hoặc đang sử dụng các loại thuốc điều trị khác nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn bổ sung lượng lớn cranberry vào khẩu phần hàng ngày.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hợp lý

Nếu muốn sử dụng cranberry như một giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ sức khỏe dạ dày, người tiêu dùng có thể tham khảo các hướng dẫn dựa trên dữ liệu nghiên cứu:

Dạng dùng và hàm lượng: Nên ưu tiên nước ép cranberry nguyên chất, lý tưởng nhất là sản phẩm chuẩn hóa hàm lượng proanthocyanidin (khoảng 44 mg PAC cho mỗi khẩu phần 240 ml) [4]. Dùng viên nang cranberry 500 mg cũng là một lựa chọn nếu đang trong liệu trình điều trị phối hợp theo hướng dẫn y tế [6].

Thời điểm và liều lượng: Có thể dùng 1 đến 2 khẩu phần mỗi ngày (khoảng 240 - 480 ml nước ép) [5, 6]. Tránh uống khi bụng đang quá đói để hạn chế nguy cơ cồn cào do vị chua tự nhiên.

Kết hợp lối sống: Cranberry chỉ phát huy vai trò tối đa khi kết hợp cùng lối sống lành mạnh, ăn chín uống sôi, không dùng chung thìa đũa để tránh lây nhiễm chéo HP, đồng thời tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ nếu đang trong phác đồ điều trị.

Cranberry là một thực phẩm bổ sung giàu chất chống oxy hóa và có hoạt tính sinh học giúp kìm hãm vi khuẩn HP bám dính vào niêm mạc dạ dày [3, 6, 8]. Tuy nhiên, loại quả này không thể thay thế phác đồ kháng sinh y khoa và người bệnh tuyệt đối không nên tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng nước ép [2, 7]. Hãy chủ động thăm khám chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phương pháp điều trị phù hợp nhất.