Cà gai leo hạ men gan: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Nhiều người khi nhận kết quả xét nghiệm máu thấy men gan tăng cao thường rơi vào tâm lý lo lắng, vội vã tìm kiếm các loại thảo dược truyền miệng để "mát gan", giải độc. Trong số đó, các loài thảo dược họ Cà nói chung và cây cà gai leo nói riêng thường được quảng cáo như thần dược giúp bảo vệ gan, hạ men gan tức thì.

Tuy nhiên, liệu các loại thảo mộc này có thực sự hạ được men gan như lời đồn, và việc men gan hạ có đồng nghĩa với việc bệnh gan hoặc virus gây viêm gan đã bị tiêu diệt hoàn toàn hay không? Khoa học hiện đại đã phân tích rõ ranh giới giữa việc hỗ trợ sinh hóa tế bào gan và việc điều trị dứt điểm căn nguyên gây bệnh.

Hiểu đúng về chỉ số men gan AST và ALT

Để đánh giá mức độ tổn thương của gan, ngành y tế dựa vào các chỉ số men gan phổ biến bao gồm Aspartate aminotransferase (AST, trước đây gọi là GOT) và Alanine aminotransferase (ALT, trước đây gọi là GPT) ^[1]. Các enzyme này phân bố chủ yếu ở gan, nhưng cũng tồn tại trong hồng cầu, tế bào tim, mô cơ và một số cơ quan khác như thận hoặc tuyến tụy ^[1]. Nồng độ bình thường trong máu dao động từ 5 đến 40 U/L đối với AST và 5 đến 35 U/L đối với ALT ^[1].

Khi các tế bào hoặc mô trong cơ thể, đặc biệt là gan và tim, bị bệnh hoặc tổn thương, men AST và ALT sẽ thoát ra ngoài màng tế bào và rò rỉ vào dòng máu, làm tăng nồng độ của chúng trong huyết thanh ^[1]. Lượng enzyme giải phóng vào máu tỷ lệ thuận trực tiếp với mức độ tổn thương mô ^[1]. Khi tổn thương nghiêm trọng, AST có thể tăng gấp 10 đến 20 lần mức bình thường, trong khi ALT có thể vọt lên gấp 50 lần ^[1]. ALT được xem là dấu ấn sinh học đáng tin cậy và đặc hiệu hơn cả cho các tổn thương tại mô gan ^[2].

Cơ chế hỗ trợ tế bào gan của thực vật họ Cà

Các nghiên cứu thực nghiệm sinh học đã khám phá ra tiềm năng bảo vệ nhu mô gan của các loài thực vật thuộc chi Cà (Solanum). Nghiên cứu năm 2000 công bố trên mô hình chuột bị gây độc gan cấp tính bằng paracetamol liều cao (600 mg/kg tiêm màng bụng) cho thấy chiết xuất loài Solanum alatum Moench. bằng đường uống với liều 100 mg/kg có khả năng ngăn chặn sự gia tăng của AST và ALT trong huyết thanh ^[3]. Chiết xuất này cũng làm giảm rõ rệt phạm vi hoại tử quan sát được trên các mô gan bị phá hủy ^[3].

Cơ chế sinh hóa được xác định là nhờ khả năng phục hồi lượng glutathione (GSH) dự trữ trong gan vốn bị cạn kiệt do ngộ độc ^[3]. Đồng thời, các enzyme ở màng vi thể như P-450, reductase và enzyme hydroxyl hóa aniline đều được đưa trở lại mức cân bằng bình thường ^[3]. Chiết xuất thảo dược liên kết trực tiếp với chất chuyển hóa độc hại của paracetamol, bảo vệ các phân tử protein chứa nhóm thiol của tế bào, đồng thời thúc đẩy hoạt tính enzyme GSTase nhằm gia tăng đào thải độc tố ra ngoài cơ thể ^[3].

Bằng chứng thực nghiệm đối kháng độc chất gan

Bên cạnh đó, các nghiên cứu trên động vật khác cũng chứng minh tiềm năng giải độc của cây thuộc chi Cà trước các hóa chất và thuốc điều trị. Điển hình là nghiên cứu năm 2022 thực hiện trên 30 con chuột cống trắng Wistar Albino, chia đều thành 5 nhóm thử nghiệm nhằm đánh giá tác động đối kháng tổn thương gan do thuốc chống lao gây ra ^[4]. Độc tính gan được tạo ra bằng cách cho chuột uống isoniazid kết hợp rifampicin (75 mg/kg + 150 mg/kg) liên tục trong 7 ngày ^[4].

Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng thuốc lao bị suy giảm albumin, đồng thời men gan AST, ALT, phosphatase kiềm (ALP) và bilirubin toàn phần tăng vọt ^[4]. Tuy nhiên, nhóm chuột được cho uống chiết xuất từ thực vật họ Cà (Solanum lycopersicum) với liều 80 mg/kg đã hạ đáng kể các chỉ số AST, ALT, ALP và bilirubin, đồng thời giúp nồng độ albumin huyết thanh tăng trở lại ^[4]. Liều dùng này không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay trọng lượng lá gan của chuột, chứng minh hiệu quả giảm tổn thương men gan do thuốc mà không gây thêm độc tính ^[4].

Hạ men gan không đồng nghĩa với khỏi viêm gan virus

Một sai lầm rất lớn của người bệnh là đồng nhất việc men gan hạ với việc căn bệnh gan đã biến mất hoàn toàn. Các nghiên cứu về thảo dược họ Cà hiện nay chủ yếu cho thấy vai trò bảo vệ tế bào gan, chống oxy hóa, hỗ trợ phục hồi enzym vi thể và giảm hoại tử tế bào trước các độc chất chuyển hóa ^[3]. Khi màng tế bào gan bớt bị phá hủy, lượng enzyme AST và ALT rò rỉ vào máu sẽ giảm xuống ^[1].

Tuy nhiên, men gan chỉ là thước đo gián tiếp thể hiện phản ứng viêm hoặc tổn thương tế bào gan chứ không đo lường tải lượng virus hay tác nhân gây bệnh nền ^[1]. Trong bệnh viêm gan virus (như viêm gan B, C), virus tồn tại và nhân lên bên trong tế bào gan. Việc thảo dược giúp hạ nồng độ AST hay ALT không có nghĩa là virus đã bị tiêu diệt hay ngừng nhân đôi. Nếu người bệnh tự ý bỏ các thuốc kháng virus được bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước thảo dược, virus vẫn âm thầm tàn phá nhu mô gan, dẫn đến xơ gan và ung thư gan nguy hiểm.

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện tại

Các dữ liệu nghiên cứu về chiết xuất họ Cà mang lại triển vọng rất lớn cho việc phát triển các liệu pháp bảo vệ tế bào gan từ tự nhiên. Nhờ khả năng duy trì nồng độ glutathione và kích hoạt hệ thống thanh thải độc tố, các chiết xuất này hỗ trợ giảm thiểu tổn thương gan cấp tính do hóa chất hoặc dược phẩm gây độc ^[3], ^[4].

Mặc dù vậy, các bằng chứng này hiện phần lớn vẫn dừng lại ở quy mô thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) với các tổn thương gan do ngộ độc cấp tính nhân tạo ^[3], ^[4]. Số lượng cá thể thử nghiệm trong từng nghiên cứu còn khiêm tốn (chẳng hạn 30 con chuột chia cho 5 nhóm) ^[4]. Hiệu quả sinh khả dụng, liều dùng tối ưu và độc tính tích lũy dài hạn trên cơ thể người cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trước khi được đưa vào phác đồ điều trị chính thống.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Người mắc các bệnh lý gan mạn tính, đặc biệt là viêm gan virus mạn hoặc xơ gan tiến triển, tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm thảo dược chiết xuất để thay thế thuốc đặc trị. Việc tự ý phối hợp nhiều loại cây cỏ không rõ nguồn gốc có thể gây thêm áp lực chuyển hóa lên một lá gan vốn đã bị suy yếu.

Bên cạnh đó, các bệnh nhân đang tiếp nhận các phác đồ điều trị thuốc có độc tính cao lên gan (như thuốc chống lao isoniazid, rifampicin hay hóa trị liệu) bắt buộc phải tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa ^[4]. Dù thảo dược có tiềm năng giải độc gan trên mô hình động vật ^[4], tương tác dược động học giữa thảo dược và thuốc hóa dược có thể làm giảm nồng độ điều trị của thuốc chính, dẫn đến thất bại trong việc chữa trị bệnh nền.

Áp dụng khoa học vào lối sống và bảo vệ lá gan

Để bảo vệ chức năng gan một cách khoa học, người bệnh cần tuân thủ việc kiểm tra định kỳ các chỉ số AST và ALT theo chỉ định y khoa ^[2]. Việc theo dõi đều đặn giúp phát hiện sớm các bất thường trước khi tổn thương tiến triển nặng ^[2].

Khi sử dụng các sản phẩm hỗ trợ từ thảo dược, chỉ nên xem đây là biện pháp bổ trợ nhằm giảm nhẹ gánh nặng oxy hóa cho tế bào gan ^[3]. Người bệnh cần xây dựng thói quen ăn uống cân bằng, hạn chế tối đa rượu bia, không lạm dụng các loại thuốc giảm đau hạ sốt như paracetamol vượt quá liều khuyến cáo để tránh ngộ độc gan cấp ^[3]. Quan trọng nhất, luôn thảo luận cởi mở với bác sĩ điều trị về mọi thực phẩm bổ sung dự định dùng nhằm đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe.