Nhiễm trùng đường tiết niệu là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều phụ nữ trong thai kỳ, gây tiểu buốt, tiểu rắt và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe. Để tránh lạm dụng thuốc tây, nhiều thai phụ tìm đến quả nam việt quất (cranberry) dạng nước ép hoặc viên nang như một giải pháp tự nhiên.

Dữ liệu khoa học cho thấy cranberry khá an toàn với thai nhi và người mẹ, đồng thời có xu hướng hỗ trợ giảm nguy cơ tái phát viêm tiết niệu. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế ở thai phụ vẫn còn dao động giữa các nghiên cứu, và dạng nước ép thường gây khó chịu dạ dày, đòi hỏi sự thận trọng khi dùng.

Vì sao viêm tiết niệu phổ biến khi mang thai?

Trong thai kỳ, cơ thể người phụ nữ trải qua nhiều thay đổi sinh lý lớn [1]. Sự thay đổi nội tiết tố cùng với tình trạng giãn niệu quản cơ học khiến đường tiết niệu của thai phụ trở nên mẫn cảm hơn, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn xâm nhập và bùng phát viêm nhiễm [1].

Nhiễm khuẩn tiết niệu là dạng nhiễm khuẩn phổ biến nhất ở thai phụ, làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh và tử vong ở cả mẹ và trẻ sơ sinh [2]. Nguy hiểm hơn, tình trạng này có liên quan trực tiếp đến việc tăng nguy cơ tiền sản giật, sinh non, thậm chí có mối liên hệ yếu với nguy cơ động kinh hoặc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) ở trẻ sau này [2]. Chính vì vậy, nhu cầu tìm kiếm các giải pháp phòng ngừa an toàn và lành tính luôn được quan tâm hàng đầu [3], [2].

Cơ chế tác động của cranberry đối với vi khuẩn

Cranberry, hay còn gọi là nam việt quất Bắc Mỹ (Vaccinium macrocarpon), từ lâu đã được xem là bài thuốc tự nhiên hỗ trợ hệ tiết niệu [4], [5]. Cơ chế phòng ngừa chính của loại quả này không nằm ở tác dụng tiêu diệt vi khuẩn giống như thuốc kháng sinh thông thường, mà can thiệp vào khả năng bám dính của chúng [4], [2].

Cranberry chứa các hợp chất hoạt tính sinh học quan trọng bao gồm polyphenol và proanthocyanidin loại A (PAC) [2], [5]. Nhóm chất này có khả năng ức chế quá trình tổng hợp tua lông P-fimbriae và gây biến dạng vi khuẩn Escherichia coli gây bệnh [5]. Qua đó, proanthocyanidin loại A ngăn không cho vi khuẩn bám vào tế bào biểu mô đường tiết niệu, làm giảm nguy cơ xâm nhập niêm mạc bàng quang [4], [2], [5]. Thêm vào đó, các dưỡng chất trong quả còn hỗ trợ làm giảm nguồn chứa vi khuẩn gây bệnh trong đường ruột và ức chế các phản ứng viêm thông qua việc giảm các cytokine gây viêm như interleukin-6 trong mẫu nước tiểu [2], [1].

Bằng chứng nghiên cứu: Cranberry hiệu quả đến đâu ở thai phụ?

Mặc dù cranberry đã được chứng minh hiệu quả giảm tái phát viêm tiết niệu ở phụ nữ khỏe mạnh nói chung [4], [2], [5], các nghiên cứu can thiệp trên nhóm đối tượng thai phụ lại ghi nhận những kết quả có sự phân hóa [6], [5].

Một đánh giá tổng quan hệ thống công bố năm 2023 đã phân tích tổng hợp dữ liệu từ 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên và 1 nghiên cứu đoàn hệ lồng ghép với tổng cộng 1.156 phụ nữ mang thai [6]. Kết quả cho thấy việc bổ sung cranberry có xu hướng hỗ trợ giảm tỷ lệ nhiễm trùng đường tiết niệu [6]. Tuy nhiên, giá trị thực tiễn của một số can thiệp bị ảnh hưởng do tỷ lệ bỏ cuộc cao, khi tỷ lệ tuyển chọn và duy trì người tham gia ở 2 thử nghiệm chỉ đạt trung bình lần lượt là 33% và 59% [6].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên khác so sánh việc dùng nước ép cranberry và giả dược ở 188 phụ nữ mang thai dưới 16 tuần [1]. Kết quả ghi nhận nhóm thai phụ sử dụng nhiều liều cranberry mỗi ngày giảm được 57% tình trạng vi khuẩn niệu không triệu chứng và giảm 41% nhiễm trùng tiết niệu có triệu chứng [1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên bổ sung cũng chỉ ra rằng 70,5% thai phụ dùng nước ép cranberry ghi nhận việc giảm tần suất viêm tiết niệu, vượt trội hơn so với mức 32,16% ở nhóm chỉ uống nước lọc thông thường [1]. Dù vậy, một số đánh giá tổng quan khác vẫn nhận định mức độ giảm viêm tiết niệu ở thai phụ trong các thử nghiệm riêng lẻ đôi khi chưa đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt [5].

Mức độ an toàn của cranberry đối với mẹ và thai nhi

Mối quan tâm lớn nhất của các bà mẹ là liệu dùng cranberry thường xuyên có ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của thai nhi hay không [7]. Các số liệu khoa học quy mô lớn đã đưa ra lời giải đáp khá tích cực về khía cạnh này [6], [7].

Nghiên cứu đoàn hệ Mẹ và Bé Na Uy thực hiện trên hơn 100.000 thai kỳ từ năm 1999 đến 2008 đã theo dõi 68.522 phụ nữ, phát hiện 919 người (chiếm 1,3%) có sử dụng cranberry trong thai kỳ [7], [2]. Đa số thai phụ dùng thảo dược này trong giai đoạn đầu thai kỳ (61,6%) và 60,3% từng bị viêm tiết niệu [2]. Phân tích từ cơ sở dữ liệu y tế này khẳng định không có sự gia tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh ở thai nhi khi người mẹ dùng cranberry [6], [7]. Sử dụng cranberry cũng không liên quan đến nguy cơ thai chết lưu, tử vong sơ sinh, sinh non, trẻ nhẹ cân, suy dinh dưỡng bào thai, điểm chỉ số Apgar thấp (<7) hay nhiễm trùng sơ sinh [7].

Dữ liệu an toàn tổng hợp từ 919 đối tượng bổ sung này cũng tái khẳng định không có rủi ro gia tăng đối với các biến chứng sơ sinh hay biến chứng nặng [6]. Một khảo sát trước đó trên 400 phụ nữ mang thai sử dụng cranberry thường xuyên cũng không phát hiện bất kỳ biến cố bất lợi nghiêm trọng nào, củng cố nhận định thảo dược này mang lại nguy cơ tối thiểu cho người mẹ [3], [1].

Lợi ích thực tế và những giới hạn cần lưu ý

Mặc dù hồ sơ an toàn thai kỳ của cranberry được đánh giá khả quan, bằng chứng khoa học vẫn tồn tại những mặt hạn chế đòi hỏi góc nhìn thận trọng [3], [4].

Một số tổng quan y khoa lưu ý rằng nhiều thử nghiệm lâm sàng trước đây về cranberry còn thiếu chuẩn hóa sản phẩm và chưa đồng nhất về liều dùng tối ưu [4]. Trong nghiên cứu đoàn hệ Na Uy, dù không tăng các biến cố nghiêm trọng, các nhà khoa học có ghi nhận mối liên hệ giữa việc dùng cranberry ở giai đoạn muộn thai kỳ với hiện tượng chảy máu âm đạo sau tuần thứ 17 [7]. Dù các phân tích phân nhóm sâu hơn đối với các trường hợp chảy máu nghiêm trọng không chỉ ra nguy cơ đáng kể, đây vẫn là yếu tố cần được theo dõi kỹ lưỡng [7].

Đặc biệt, hướng dẫn điều trị y khoa nhấn mạnh rằng tình trạng vi khuẩn niệu không triệu chứng trong thai kỳ bắt buộc phải được điều trị bằng kháng sinh theo chỉ định để ngăn ngừa biến chứng viêm thận - bể thận nguy hiểm [7]. Do đó, cranberry chỉ đóng vai trò hỗ trợ phòng ngừa, hoàn toàn không thể thay thế phác đồ điều trị kháng khuẩn y khoa đã được thiết lập [7].

Tác dụng phụ tiêu hóa: Nước ép hay viên nang?

Rào cản lớn nhất khiến nhiều mẹ bầu phải dừng sử dụng cranberry không đến từ độc tính mà xuất phát từ việc dung nạp đường tiêu hóa kém [6], [1].

Trong thử nghiệm lâm sàng dùng nước ép cranberry ở 188 thai phụ, có tới 38,8% người tham gia phải bỏ dở liệu trình do không chịu được tác dụng phụ tiêu hóa [1]. Tỷ lệ không dung nạp đường tiêu hóa liên quan đến nước ép nói chung lên tới 23% (44 trên 188 người) [6]. Vị chua gắt và tính axit tự nhiên của quả tươi dễ gây xót ruột, buồn nôn hoặc cồn cào dạ dày cho phụ nữ mang thai vốn đang nhạy cảm [6].

Giải pháp cải thiện vấn đề này là chuyển đổi phương thức bổ sung. Khi thay đổi từ dạng nước ép sang dạng viên nang cranberry, tỷ lệ tác dụng phụ tiêu hóa giảm mạnh xuống chỉ còn 2% (1 trên 49 người) [6]. Một nghiên cứu thí điểm ghi nhận việc sử dụng viên nang cranberry trong thai kỳ có mức độ tuân thủ điều trị đạt tới 82% kéo dài trong 6 tháng [1]. Do đó, dạng viên nang chuẩn hóa đang trở thành hướng tiếp cận khả thi hơn cho thai phụ [6].

Ai nên thận trọng khi sử dụng cranberry?

Dù được xem là có rủi ro tối thiểu, một số nhóm đối tượng phụ nữ mang thai cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng cranberry [3], [2]:

  • Người có tiền sử sỏi thận: Dịch chiết cô đặc từ quả cranberry chứa hàm lượng oxalate rất cao [2]. Việc nạp quá nhiều oxalate có thể làm tăng lượng tinh thể trong nước tiểu, từ đó gia tăng nguy cơ tạo sỏi thận dạng canxi-oxalate [2].
  • Phụ nữ có triệu chứng dọa sảy thai hoặc xuất huyết bất thường: Do từng có ghi nhận liên quan đến chảy máu âm đạo sau tuần 17 dù chưa rõ ràng, những người có cơ địa dễ xuất huyết hoặc đang bị động thai cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng [7].
  • Thai phụ có bệnh lý dạ dày: Dạng nước ép cranberry có thể làm trầm trọng thêm các cơn trào ngược, ợ chua hoặc viêm loét dạ dày [6], [1].
  • Phụ nữ đang cho con bú: Khác với thai kỳ, các dữ liệu về mức độ an toàn hoặc tác hại tiềm ẩn của cranberry trong giai đoạn cho con bú hiện vẫn chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học xác thực [3], [4].

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống

Để khai thác lợi ích phòng ngừa của cranberry mà không ảnh hưởng đến sức khỏe thai kỳ, mẹ bầu nên cân nhắc các khuyến nghị thực tế:

  • Lựa chọn dạng bào chế thích hợp: Nếu thường xuyên bị ợ chua, buồn nôn hoặc khó uống nước chua gắt, thai phụ nên tham khảo ý kiến bác sĩ để ưu tiên dạng viên nang chiết xuất thay vì cố uống nước ép đậm đặc nhằm hạn chế tác dụng phụ tiêu hóa [6], [1].
  • Uống đủ nước mỗi ngày: Cranberry hoạt động bằng cách ngăn vi khuẩn bám dính [5]. Vì vậy, việc uống đủ nước lọc đi kèm đóng vai trò then chốt giúp cuốn trôi các vi khuẩn không thể bám dính ra khỏi bàng quang qua đường tiểu [1].
  • Không dùng thay thế thuốc kháng sinh: Nếu xuất hiện các dấu hiệu nhiễm trùng rõ rệt như sốt, đau quặn hông lưng, nước tiểu có mủ hoặc máu, thai phụ tuyệt đối không tự ý dùng cranberry để tự chữa trị mà cần đến ngay cơ sở y tế để được chỉ định kháng sinh kịp thời [7].

Cranberry mang lại giải pháp hỗ trợ tự nhiên đầy hứa hẹn giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng tiết niệu trong thai kỳ với độ an toàn cao đối với thai nhi. Tuy nhiên, việc lắng nghe cơ thể, lựa chọn dạng dùng ít kích ứng dạ dày và trao đổi với bác sĩ sản khoa luôn là nguyên tắc vàng để bảo vệ sức khỏe toàn diện cho cả mẹ và bé.