Creatine là một trong những chất bổ sung dinh dưỡng phổ biến hàng đầu trong giới thể thao và thể hình, giúp tăng cường khối cơ và sức mạnh cơ bắp [1]. Tuy nhiên, nhiều người tập luyện vẫn lo ngại việc uống creatine có thể làm tổn thương thận, nhất là khi xét nghiệm máu thấy nồng độ creatinine tăng cao.

Thực tế, các bằng chứng khoa học chỉ ra rằng creatine không gây hại thận ở người khỏe mạnh nếu sử dụng đúng liều khuyến cáo [2], [3]. Việc nồng độ creatinine huyết thanh tăng nhẹ sau khi dùng creatine phần lớn là hiện tượng sinh hóa giả tạo do quá trình phân rã chất bổ sung này, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc mức lọc cầu thận thực tế bị suy giảm [2], [4].

Cơ chế khiến xét nghiệm creatinine tăng giả

Creatinine là một sản phẩm thoái hóa tự nhiên từ quá trình chuyển hóa creatine trong mô cơ [5]. Bình thường, creatinine được máu đưa đến thận và bài tiết toàn bộ qua nước tiểu; do đó y học thường dùng nồng độ creatinine huyết thanh để ước lượng tốc độ lọc cầu thận và đánh giá sức khỏe của thận [2], [5].

Khi cơ thể nạp thêm một lượng creatine từ thực phẩm bổ sung, quá trình phân rã thành creatinine gia tăng, dẫn đến nồng độ chất này trong máu và nước tiểu tăng lên [5], [4]. Sự gia tăng này xuất phát từ việc cung cấp thừa cơ chất bên ngoài chứ không phản ánh sự hư hại màng lọc hay tổn thương tế bào thận [2], [4]. Hiện tượng này vô tình mô phỏng trạng thái suy thận trên giấy xét nghiệm, dễ khiến bác sĩ chẩn đoán nhầm nếu không biết bệnh nhân đang dùng creatine [2], [6].

Các nghiên cứu nói gì về an toàn của creatine?

Năm 2004, một nghiên cứu tổng quan hệ thống dữ liệu y khoa từ PubMed đã đánh giá 12 bài báo và báo cáo ca lâm sàng liên quan đến creatine và chức năng thận [2]. Kết quả cho thấy creatine an toàn đối với người lớn khỏe mạnh ở liều nạp 20 g mỗi ngày trong 5 ngày và liều duy trì dưới hoặc bằng 3 g mỗi ngày [2]. Nghiên cứu cũng kết luận creatine làm tăng creatinine huyết thanh và có thể đóng vai trò như một chỉ dấu sai lệch về suy thận, đồng thời đề xuất nên dùng các chất chỉ điểm khác ngoài creatinine để đánh giá đúng [2].

Một đánh giá tổng hợp khác vào năm 2005 đã khảo sát 5 nghiên cứu về việc dùng creatine cấp tính (4-5 ngày) liều cao và 4 nghiên cứu dùng mạn tính (lên tới 5,6 năm) trên người trẻ khỏe mạnh [5]. Các nhà khoa học kết luận lượng creatinine có tăng nhẹ nhưng không đạt mức có ý nghĩa lâm sàng, và việc bổ sung này có tác động tối thiểu đến chức năng thận cũng như độ thanh thải creatinine ước tính [5].

Đến năm 2018, một nghiên cứu tổng quan gồm 19 bài báo lâm sàng và thực nghiệm trên các vận động viên và người tập thể hình đã khẳng định: việc bổ sung creatine cả ngắn hạn lẫn dài hạn (từ 5 ngày đến 5 năm) với liều từ 5 g đến 30 g mỗi ngày không gây ảnh hưởng bất lợi đáng kể nào lên các chỉ số đánh giá chức năng thận, bao gồm mức lọc cầu thận [1].

Ngay cả trên người cao tuổi, tính an toàn cũng được ghi nhận. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2008 theo dõi 60 bệnh nhân Parkinson cao tuổi được chia thành hai nhóm: 40 người uống 4 g creatine mỗi ngày và 20 người dùng giả dược trong suốt 2 năm [4]. Kết quả cho thấy mặc dù creatinine huyết thanh tăng do creatine thoái hóa, toàn bộ các dấu ấn chức năng ống thận và cầu thận khác, đặc biệt là cystatin C, hoàn toàn bình thường, chứng minh chức năng thận không hề bị suy giảm [4].

Giới hạn của bằng chứng và tranh cãi khoa học

Bên cạnh những dữ liệu an toàn, một số nghiên cứu cũng ghi nhận các tác động sinh hóa cần được lưu ý. Một nghiên cứu năm 2014 trên 40 người tình nguyện trẻ khỏe mạnh dùng 20 g creatine mỗi ngày trong một tuần ghi nhận creatinine và creatine kinase huyết tương tăng, đồng thời giảm globulin và hormone tuyến giáp T3 [6]. Dù nghiên cứu có độ lặp lại cao, các tác giả chỉ ra hạn chế là thiếu nhóm đối chứng giả dược mù đôi và sự thay đổi hormone chỉ ở mức có ý nghĩa thống kê biên [6]. Đáng chú ý, liều cao 20 g mỗi ngày có liên quan đến việc hình thành các amin dị vòng gây ung thư và các phân tử như methylamine, formaldehyde có thể gây độc [6].

Tuy vậy, nghiên cứu năm 2018 và tài liệu năm 2012 nhấn mạnh rằng dù liều 20 g/ngày kích thích bài tiết methylamine và formaldehyde trong nước tiểu, nồng độ của chúng vẫn nằm trong phạm vi bình thường và hiện chưa có bằng chứng lâm sàng rõ ràng nào cho thấy các chất này gây tổn hại chức năng thận ở người [1], [3]. Nghiên cứu năm 2014 cũng gợi ý các tác động bất lợi ở thận chuột thường chỉ xuất hiện trên nhóm thụ động, còn chuột duy trì tập luyện đều đặn thì an toàn [6].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất là cho rằng chỉ số creatinine máu tăng sau khi uống creatine chứng tỏ thận đang bị tổn thương. Như đã phân tích, đây chỉ là hiện tượng tăng giả tạo do chuyển hóa trực tiếp từ lượng bột creatine nạp vào [2], [4]. Để có đánh giá chuẩn xác, y học cần dùng các dấu ấn độc lập với khối cơ và nguồn creatine ngoại sinh, chẳng hạn như cystatin C huyết thanh [4].

Một hiểu lầm khác là liều càng cao càng tốt và creatine không có tác dụng phụ. Thực tế, các chuyên gia đồng thuận rằng liều duy trì 5 g mỗi ngày là vô hại với người lớn khỏe mạnh, nhưng chưa đủ bằng chứng để khuyến nghị mức liều trên 5 g/ngày [7]. Việc lạm dụng creatine có thể gây rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy, buồn nôn, đau bụng, đầy hơi hoặc gây tăng cân do giữ nước [7].

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Dù an toàn cho người khỏe mạnh, creatine không dành cho tất cả mọi người. Các đối tượng sau đây bắt buộc phải thận trọng:

  • Người có tiền sử bệnh thận hoặc suy giảm chức năng thận từ trước [2], [1]. Bằng chứng cho thấy creatine có khả năng làm trầm trọng thêm các tổn thương thận đã tồn tại sẵn [7].
  • Người đang sử dụng các loại thuốc gây độc cho thận, vì việc phối hợp với creatine có thể làm tăng nguy cơ tổn thương cơ quan này [2], [3].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên, do mức độ an toàn của creatine trên nhóm này hiện chưa được thiết lập đầy đủ [2].
  • Những người lạm dụng liều lượng bất thường. Đã có báo cáo ca bệnh ghi nhận một thanh niên 20 tuổi bị suy thận cấp sau khi dùng 20 g creatine mỗi ngày liên tục trong 4 tuần [2]. Một trường hợp khác là nam vận động viên cử tạ 24 tuổi bị suy thận cấp và tiểu đạm kèm viêm thận kẽ cấp sau khi dùng nhiều loại chất bổ sung thể hình cùng lúc gồm creatine monohydrate; chức năng thận chỉ hồi phục sau khi ngừng dùng [8].

Hướng dẫn áp dụng trong thực tế

Để khai thác tối đa lợi ích tăng cường sức mạnh mà vẫn bảo đảm an toàn, người tập luyện nên tuân thủ các nguyên tắc dùng creatine hợp lý:

  • Liều dùng: Giai đoạn nạp (tùy chọn) thường áp dụng 20 g mỗi ngày chia làm nhiều lần trong 5 ngày, sau đó chuyển sang liều duy trì từ 3 g đến 5 g mỗi ngày [2], [7]. Nếu không vội, có thể bắt đầu thẳng với liều duy trì 3-5 g mỗi ngày để tránh nạp dồn dập [2], [7].
  • Cách dùng và thời điểm: Bột creatine monohydrate tinh khiết có thể pha cùng nước lọc hoặc thức uống trước tập. Trong một nghiên cứu công bố năm 2012, công thức trước tập chứa creatine kết hợp cùng caffeine, taurine, các axit amin và beta-alanine pha với 500 ml nước uống trước tập 10 phút đã giúp kéo dài thời gian đến kiệt sức và tăng cường tỉnh táo [3].
  • Lưu ý khi xét nghiệm máu: Nếu chuẩn bị kiểm tra sức khỏe tổng quát hoặc làm xét nghiệm chức năng thận, cần thông báo rõ với bác sĩ về việc đang bổ sung creatine để tránh việc suy đoán nhầm lẫn dựa trên chỉ số creatinine [2], [6]. Bác sĩ có thể chỉ định thêm xét nghiệm cystatin C để đánh giá chính xác [4].

Nhìn chung, creatine monohydrate là một chất bổ sung an toàn cho người trưởng thành khỏe mạnh khi dùng đúng liều chuẩn từ 3-5 g mỗi ngày [2], [7]. Chỉ số creatinine máu có thể nhích nhẹ nhưng không gây tổn hại mức lọc cầu thận thực tế [5], [4]. Dẫu vậy, những ai có bệnh thận tiềm ẩn tuyệt đối không tự ý bổ sung và cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào [2], [1].