Nhiều nam giới e ngại đậu phụ, sữa đậu nành vì sợ "nữ hóa" hoặc sụt giảm phong độ phái mạnh. Nỗi lo này xuất phát từ thông tin đậu nành chứa phytoestrogen – hợp chất thực vật có cấu trúc tương tự hormone nữ. Vậy thực phẩm từ đậu nành có thực sự làm suy giảm nội tiết tố nam như lời đồn?

Các bằng chứng khoa học quy mô lớn khẳng định đậu nành hoàn toàn không làm giảm testosterone hay gây rối loạn nội tiết ở nam giới [1]. Dù tiêu thụ qua món ăn hàng ngày hay thực phẩm bổ sung, phytoestrogen không gây hại cho sinh lý nam [1].

Phytoestrogen trong đậu nành hoạt động thế nào?

Hạt đậu nành tự nhiên chứa một nhóm hoạt chất sinh học gọi là isoflavone [2]. Vì có khả năng liên kết với thụ thể estrogen trong cơ thể và kích hoạt chuỗi phản ứng sinh học tương tự hormone estrogen, isoflavone thường được gọi là phytoestrogen (estrogen thực vật) [2].

Chính tên gọi này khiến nhiều người lầm tưởng ăn đậu nành sẽ đưa thêm hormone nữ vào cơ thể. Trên thực tế, thực vật không chứa nội tiết tố động vật. Isoflavone chỉ là hợp chất tự nhiên gắn vào thụ thể tế bào và cơ chế tác động của chúng trong cơ thể người khác xa với hormone estrogen thực sự [1, 5].

Một số thử nghiệm cũ trên động vật gặm nhấm đực từng ghi nhận kết quả trái chiều [2]. Khi chuột ăn đạm đậu nành, một vài nghiên cứu thấy nồng độ testosterone huyết thanh giảm, nhưng các nghiên cứu khác lại không ghi nhận bất kỳ tác động tiêu cực nào [2]. Đáng chú ý, cơ chế chuyển hóa của loài gặm nhấm hoàn toàn khác biệt với cơ thể người [4, 5].

Phân tích gộp trên 40 thử nghiệm lâm sàng nói gì?

Để có câu trả lời xác thực nhất trên người, các nhà khoa học đã tiến hành những phân tích gộp quy mô lớn, tổng hợp dữ liệu từ hàng chục thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Năm 2010, một phân tích gộp dữ liệu tìm kiếm đến tháng 7/2008 từ cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts đã được thực hiện [3]. Nghiên cứu này đánh giá 15 nhóm can thiệp có đối chứng giả dược đo lường trước - sau, cùng 32 báo cáo với 36 nhóm can thiệp [3]. Đối tượng là nam giới trưởng thành sử dụng thực phẩm từ đậu nành, đạm đậu nành cô lập hoặc chiết xuất isoflavone từ đậu nành hoặc cỏ ba lá đỏ [3]. Kết quả kiểm tra chỉ số testosterone tự do, testosterone toàn phần, SHBG và chỉ số androgen tự do (FAI) cho thấy không có bất kỳ ảnh hưởng đáng kể nào [3].

Đến năm 2021, một phân tích gộp cập nhật và mở rộng quy mô lớn hơn đã rà soát thêm các tài liệu từ năm 2010 đến tháng 4/2020 trên cơ sở dữ liệu PubMed và CAB Abstracts [1]. Tổng cộng 41 nghiên cứu lâm sàng đã được đưa vào phân tích với dữ liệu chiết xuất độc lập bởi hai nhà thẩm định [1]. Trong đó:

  • Chỉ số testosterone toàn phần (TT) được đo ở 1.753 nam giới [1].
  • Chỉ số testosterone tự do (FT) được đo ở 752 nam giới [1].
  • Chỉ số estradiol (E2) được đo ở 1.000 người và estrone (E1) ở 239 người [1].
  • Nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) được đo ở 967 nam giới [1].

Kết quả cho thấy, dù sử dụng mô hình thống kê nào, việc nạp đạm đậu nành hoặc isoflavone đều không gây bất kỳ tác động đáng kể nào lên testosterone toàn phần, testosterone tự do, estradiol hay estrone [1]. Phân tích nhóm nhỏ dựa theo liều lượng isoflavone cũng như thời gian can thiệp cũng ghi nhận kết quả tương tự [1].

Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và quan sát khác

Bên cạnh phân tích gộp tổng quát, các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên độc lập cũng củng cố tính an toàn của đậu nành đối với hormone phái mạnh.

Năm 2013, một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược được tiến hành trên 86 bệnh nhân nam mắc ung thư tuyến tiền liệt khu trú trước khi phẫu thuật [4]. Nhóm can thiệp gồm 42 người uống viên nang isoflavone đậu nành (chứa 80 mg tổng isoflavone mỗi ngày, tương đương 51 mg đơn vị aglycone) trong tối đa 6 tuần, so sánh với nhóm 44 người dùng giả dược [4]. Kết quả chỉ ra nồng độ testosterone toàn phần, testosterone tự do, estrogen toàn phần, estradiol, cholesterol toàn phần và PSA không có thay đổi khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm [4].

Tại Anh, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2001 đã phân tích mối liên hệ giữa thói quen uống sữa đậu nành và hormone sinh dục trên 696 nam giới [5]. Mức tiêu thụ sữa đậu nành được đánh giá qua bảng câu hỏi tần suất thực phẩm, sau đó đối chiếu với nồng độ hormone đo bằng phương pháp miễn dịch [5]. Sau khi hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu, các nhà khoa học khẳng định lượng sữa đậu nành nạp vào không liên quan đến nồng độ testosterone, testosterone tự do, androstanediol glucuronide, SHBG hay LH trong máu [5].

Ngoài ra, một phân tích gộp năm 2014 trên 8 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về đậu nành ở bệnh nhân ung thư hoặc có nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt cũng chỉ ra: can thiệp đậu nành không làm thay đổi các chỉ số steroid sinh dục gồm testosterone, testosterone tự do, SHBG, estradiol và dihydrotestosterone [6]. Đồng thời, hai nghiên cứu trên nhóm có nguy cơ lâm sàng còn ghi nhận đậu nành giúp giảm nguy cơ chẩn đoán ung thư tuyến tiền liệt (tỷ số nguy cơ RR = 0,49) [6].

Nguồn gốc của những lời đồn thổi và hiểu lầm

Nếu các thử nghiệm lâm sàng đều khẳng định vô hại, tại sao tin đồn đậu nành gây nữ hóa vẫn lan truyền dai dẳng? Nguồn cơn xuất phát từ hai báo cáo ca bệnh riêng lẻ từng được công bố về hiện tượng nữ hóa ở nam giới tiêu thụ đậu nành [7].

Tuy nhiên, khi xem xét kỹ hồ sơ, cả hai trường hợp này đều tiêu thụ lượng isoflavone cực đoan lên tới khoảng 360 mg/ngày – mức cao gấp 9 lần mức tiêu thụ trung bình của nam giới lớn tuổi tại Nhật Bản [7]. Không những thế, các cá nhân này đều duy trì chế độ ăn mất cân bằng nghiêm trọng và thiếu hụt dinh dưỡng khi đậu nành chiếm phần lớn tổng năng lượng nạp vào hàng ngày [7].

Trong khi một ca bệnh cá biệt ghi nhận nồng độ estrogen tăng, hàng loạt thử nghiệm lâm sàng cho nam giới dùng liều cao tới 150 mg isoflavone mỗi ngày đều không ghi nhận bất kỳ sự gia tăng estrogen nào [7]. Sự sụt giảm testosterone ở ca bệnh còn lại cũng mâu thuẫn hoàn toàn với lượng lớn dữ liệu lâm sàng đối chứng [7]. Hai trường hợp cá biệt này chỉ phản ánh một nguyên tắc dinh dưỡng cơ bản: ăn quá mức bất kỳ loại thực phẩm nào cũng có thể dẫn đến bất thường cho cơ thể [7].

Ai nên thận trọng khi dùng đậu nành?

Mặc dù đậu nành an toàn cho hệ nội tiết của nam giới trưởng thành khỏe mạnh, một số đối tượng vẫn cần lưu ý trong các trường hợp đặc biệt:

  • Người có tiền sử dị ứng đậu nành hoặc các loại đậu cần tránh sử dụng để phòng ngừa phản ứng quá mẫn.
  • Người đang có bệnh lý tuyến giáp cần đảm bảo cung cấp đủ i-ốt trong khẩu phần ăn hàng ngày [7]. Dù đánh giá tổng quan 14 thử nghiệm lâm sàng năm 2006 cho thấy đậu nành không làm suy giảm chức năng tuyến giáp ở người bình thường, việc thiếu hụt i-ốt kết hợp tiêu thụ đậu nành đơn thuần từng ghi nhận một số vấn đề trong quá khứ trước khi công thức được bổ sung i-ốt [7].
  • Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý mạn tính hoặc dùng thuốc nội tiết theo đơn nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để xây dựng chế độ dinh dưỡng tương thích.

Áp dụng đậu nành lành mạnh vào thực đơn hàng ngày

Đạm đậu nành đã được chứng minh mang lại lợi ích tốt cho việc phát triển sức mạnh thể chất sau 12 tuần tập luyện kháng lực [2]. Do đó, nam giới hoàn toàn có thể yên tâm đưa thực phẩm này vào chế độ ăn cân bằng:

  • Sử dụng nguồn thực phẩm tự nhiên: Ưu tiên các món ăn truyền thống, giàu dinh dưỡng như đậu phụ, sữa đậu nành nguyên chất, đậu lông edamame thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào các dạng tinh chế.
  • Khẩu phần hợp lý: Duy trì mức tiêu thụ điều độ trong bữa ăn gia đình, tránh lạm dụng đơn độc một loại thực phẩm với liều lượng quá cao như trong các ca bệnh cực đoan [7].
  • Đa dạng nguồn đạm: Kết hợp linh hoạt đạm đậu nành cùng các nguồn đạm thực vật và động vật khác, kết hợp chế độ tập luyện thể dục thể thao đều đặn để tối ưu hóa thể trạng và cơ bắp [2].

Nỗi lo đậu nành gây nữ hóa hay làm sụt giảm testosterone ở nam giới là không có căn cứ khoa học vững chắc [1, 2]. Các bằng chứng lâm sàng hiện đại khẳng định đậu nành là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, an toàn và có thể sử dụng thoải mái trong khẩu phần ăn uống cân đối hàng ngày [1, 4].