Nhiều người truyền tai nhau uống nước ép củ dền mỗi ngày để thanh lọc cơ thể, giải độc và trị gan nhiễm mỡ. Đây là loại củ quen thuộc trong bữa ăn, có màu đỏ thẫm và vị ngọt nhẹ tự nhiên.

Tuy nhiên, củ dền không phải thuốc điều trị và không thể chữa khỏi gan nhiễm mỡ không do rượu. Hợp chất betaine dồi dào trong củ dền đã được chứng minh mang lại nhiều tác động tích cực trên mô hình động vật, nhưng dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn đang ở giai đoạn thăm dò sơ khởi [1].

Gan nhiễm mỡ không do rượu và vai trò của betaine

Gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) xảy ra khi lượng mỡ tích tụ vượt quá 5% trọng lượng của gan ở người không lạm dụng rượu bia [2]. Tình trạng này có thể khởi phát từ sự tích tụ mỡ đơn thuần rồi tiến triển thành viêm gan thoái hóa mỡ (NASH), xơ gan hoặc thậm chí ung thư biểu mô tế bào gan [1], [3], [4]. Trên thế giới, tỷ lệ mắc bệnh ước tính chiếm khoảng 25% dân số trưởng thành và khoảng 7,6% ở trẻ em [5], [4].

Betaine, hoạt chất được tìm thấy nhiều trong củ dền, đóng vai trò là một chất cho nhóm methyl trong tế bào [6]. Hoạt chất này tham gia vào chu trình chuyển hóa homocysteine thành methionine tại gan nhờ enzyme betaine-homocysteine S-methyltransferase (BHMT) [3]. Khi hoạt động của enzyme BHMT suy giảm, lượng triglyceride trong gan tăng vọt và làm tăng nguy cơ hình thành khối u gan trên động vật thí nghiệm [3].

Bên cạnh đó, betaine còn thúc đẩy quá trình oxy hóa chất béo và tổng hợp chất chống oxy hóa glutathione (GSH) thông qua chu trình folate, chuyển hóa thành sarcosine và glycine nhằm giảm lượng mỡ ứ đọng [7]. Thiếu hụt enzyme chuyển hóa betaine thành glycine cũng khiến chuột thí nghiệm rơi vào tình trạng tăng mỡ máu và viêm gan thoái hóa mỡ [7].

Cơ chế tác động sinh học được làm sáng tỏ trên tế bào

Các nghiên cứu sinh học phân tử chỉ ra betaine can thiệp vào nhiều con đường chuyển hóa lipid tại gan. Đầu tiên, hoạt chất này kích hoạt hệ thống AMP-activated protein kinase (AMPK), từ đó ức chế biểu hiện gen và hoạt tính của các enzyme tham gia tổng hợp chất béo [1].

Thứ hai, betaine điều hòa các chỉ dấu biểu sinh thông qua việc khôi phục mức độ methyl hóa DNA của toàn bộ hệ gen và các gen đặc hiệu [6]. Khi bị tích mỡ do chế độ ăn nhiều chất béo, khả năng methyl hóa của mô gan bị suy giảm; việc bổ sung hoạt chất này giúp khôi phục nồng độ S-adenosylmethionine (SAM) cũng như tỷ lệ SAM/SAH [6].

Thứ ba, betaine tác động mạnh mẽ ở cấp độ dịch mã sinh học [2]. Nghiên cứu giải trình tự phân tử phát hiện hoạt chất làm giảm hiệu quả dịch mã của các gen IDI1, CYP51A1, TM7SF2 và APOA4 vốn liên quan trực tiếp đến quá trình sinh tổng hợp lipid [2]. Đồng thời, nó điều hòa tăng quá trình beta-oxy hóa và dị hóa axit béo [2].

Cuối cùng, betaine bảo vệ cấu trúc tế bào gan bằng cách giảm kích thước các ty thể bị phì đại bất thường, gia tăng số lượng ty thể chức năng và kích thích hình thành không bào tự thực (autophagosome) để dọn dẹp các thành phần tổn thương [8]. Nó cũng tham gia điều hòa cân bằng nội môi sắt trong gan bằng cách hiệu chỉnh các gen FPN, HAMP, BMP2 và BMP6 [4].

Bằng chứng khoa học từ các thử nghiệm tiền lâm sàng

Cho đến nay, phần lớn bằng chứng vững chắc về tác dụng hạ mỡ gan của betaine đều đến từ các mô hình động vật được thiết kế chặt chẽ.

Một nghiên cứu năm 2007 thử nghiệm trên chuột đực C57BL/6 nặng khoảng 20 gam, chia thành bốn nhóm (8 con mỗi nhóm) gồm: chế độ ăn chuẩn, chế độ ăn chuẩn thêm betaine, chế độ ăn nhiều đường sucrose, và chế độ ăn nhiều đường sucrose kết hợp betaine 1% trong nước uống [1]. Kết quả sau thời gian dài nuôi ăn cho thấy betaine làm giảm đáng kể tình trạng nhiễm mỡ gan do đường sucrose nhờ kích hoạt AMPK và ức chế các enzyme tổng hợp mỡ [1].

Nghiên cứu năm 2020 trên chuột C57BL/6 sử dụng mô hình ăn thiếu methionine và choline (MCD) để gây bệnh gan nhiễm mỡ trong 6 tuần [8]. Chuột được bổ sung betaine nồng độ 1,5% trong nước uống [8]. So với nhóm bệnh, nhóm dùng betaine đã giảm rõ rệt tình trạng thoái hóa mỡ, viêm gan và hiện tượng tế bào gan phình to dạng bong bóng; kích thước ty thể phì đại giảm xuống (p < 0,01), tổng số lượng ty thể tăng lên (p < 0,01) và số lượng không bào tự thực tăng có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [8].

Một thử nghiệm năm 2014 đánh giá chuột đực C57BL/6 cho ăn chế độ giàu chất béo kết hợp betaine ở mức 0%, 1% và 2% pha trong nước uống suốt 12 tuần [6]. Kết quả cho thấy betaine làm giảm mỡ gan phụ thuộc theo liều lượng, khôi phục mức methyl hóa toàn gen từ mức đáy 0,25% lên 0,37% (nhóm 1%) và 0,47% (nhóm 2%) [6]. Tỷ lệ methyl hóa các vị trí CpG trên vùng khởi động gen MTTP giảm từ 30,13% xuống 25,55% và 14,33%, tương ứng với việc khôi phục biểu hiện của gen vận chuyển mỡ này [6].

Năm 2021, nghiên cứu phối hợp bốn yếu tố chuyển hóa gồm NAC, NR, LC và betaine áp dụng trên chuột mô hình NAFLD trong 4 tuần [7]. Kết quả ghi nhận nồng độ men gan AST và ALT trong huyết thanh giảm đáng kể, giúp cải thiện tổn thương gan [7]. Nghiên cứu cũng nhắc lại rằng ở người, nồng độ betaine huyết tương có mối tương quan nghịch với mức độ thoái hóa mỡ gan [7].

Năm 2022, nghiên cứu trên chuột nuôi chế độ giàu chất béo 9 tuần rồi bổ sung betaine 1% trong nước uống thêm 13 tuần cho thấy sự ức chế lắng đọng mỡ, khôi phục lượng sắt dự trữ và đảo ngược hiện tượng methyl hóa promoter của các gen PPARgamma và HAMP [4].

Một nghiên cứu năm 2023 phát hiện chuột mẹ ăn nhiều chất béo được bổ sung betaine 1% trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú đã giúp chuột con sinh ra giảm lắng đọng mỡ gan, tăng biểu hiện PPARalpha, CPT1alpha, FATP2 và giảm chỉ số viêm TNFalpha [5]. Hiệu quả này đi kèm việc gia tăng các vi khuẩn có lợi Bacteroides, Parabacteroides cùng các axit béo chuỗi ngắn (SCFA) như axit acetic, butyric và valeric trong phân [5].

Bằng chứng trên người vẫn còn hạn chế

Dù các kết quả tiền lâm sàng rất nhất quán, việc suy diễn trực tiếp sang người bệnh gan nhiễm mỡ là chưa đủ cơ sở vững chắc. Các báo cáo lâm sàng ban đầu trên bệnh nhân NAFLD mới chỉ dừng ở mức nghiên cứu thí điểm với số lượng người tham gia hạn chế [1].

Một đánh giá tổng hợp gồm sáu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người trưởng thành sử dụng betaine liều tối thiểu 4 gam/ngày, kéo dài đến 24 tuần cho thấy betaine làm tăng nhẹ mức cholesterol toàn phần trong máu [3]. Đáng chú ý, nồng độ LDL-cholesterol và cholesterol toàn phần tăng có ý nghĩa ở nhóm người thừa cân mắc hội chứng chuyển hóa và béo phì, dù không tác động xấu đến HDL-cholesterol hay triglyceride [3].

Tuy vậy, một tổng quan hệ thống khác theo dõi 184.010 người từ sáu nghiên cứu thuần tập tương lai ghi nhận 18.076 biến cố tim mạch và kết luận không có mối liên hệ thuận giữa lượng betaine hay choline ăn vào với nguy cơ mắc bệnh tim mạch [3]. Điều này phản ánh bức tranh phức tạp trên cơ thể người, đòi hỏi thêm các thử nghiệm quy mô lớn để xác định liều lượng an toàn và hiệu quả thực sự đối với bệnh gan nhiễm mỡ.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ dền

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng chỉ cần uống nước ép củ dền mỗi ngày thì lượng mỡ trong gan sẽ tự biến mất mà không cần kiêng khem hay tập luyện. Đây là quan niệm sai lầm, bởi chưa có bất kỳ hướng dẫn y khoa nào công nhận củ dền có thể thay thế phác đồ điều trị hay lối sống lành mạnh.

Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều củ dền càng tốt. Củ dền chứa một lượng đường tự nhiên đáng kể; việc lạm dụng nước ép đậm đặc có thể vô tình làm tăng gánh nặng đường fructose và sucrose lên gan, đi ngược lại mục tiêu giảm thoái hóa mỡ đã được cảnh báo trong các mô hình thực nghiệm [1].

Thêm vào đó, hàm lượng betaine tinh khiết dùng trong các thí nghiệm trên chuột (pha 1-1,5% trong nước uống suốt nhiều tuần) rất cao so với hàm lượng tự nhiên nạp qua một khẩu phần ăn thông thường [1], [8]. Vì vậy, việc kỳ vọng củ dền tạo ra tác động giải độc thần tốc là không có cơ sở khoa học.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người mắc bệnh gan nhiễm mỡ có kèm rối loạn lipid máu, tăng cholesterol máu hoặc béo phì nên thận trọng khi tự ý sử dụng các chế phẩm bổ sung betaine liều cao, bởi hoạt chất này có thể làm tăng nhẹ cholesterol toàn phần và LDL-cholesterol trong máu [3].

Bệnh nhân đang có bệnh nền mạn tính, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc điều trị gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng với củ dền hay dùng bất kỳ viên uống bổ sung chứa betaine nào.

Người có tiền sử sỏi thận hệ tiết niệu cũng cần lưu ý vì củ dền giàu oxalate, có thể làm tăng nguy cơ lắng đọng tinh thể nếu tiêu thụ lượng lớn kéo dài.

Gợi ý sử dụng củ dền an toàn trong đời sống

Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của củ dền mà không gây áp lực lên chuyển hóa, bạn nên bổ sung loại rau củ này như một phần của chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng.

Thay vì uống nước ép nguyên chất bỏ bã vốn hấp thu đường nhanh, bạn nên ưu tiên chế biến củ dền bằng cách luộc, hấp hoặc nướng nguyên củ để giữ lại chất xơ. Chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu đường và hỗ trợ hệ vi sinh đường ruột [5].

Bạn có thể kết hợp củ dền cắt hạt lựu trong các món salad rau xanh, trộn cùng dầu ô liu hoặc nấu canh với các loại đậu. Tần suất phù hợp cho người bình thường là khoảng 2-3 bữa mỗi tuần, mỗi bữa dùng khoảng 100-150 gam củ dền. Không nên dùng nước ép củ dền thay thế hoàn toàn cho nước lọc hàng ngày.

Củ dền là thực phẩm lành mạnh giàu chất chống oxy hóa và betaine, chất đã chứng minh khả năng giảm tích tụ mỡ gan rõ rệt trên động vật thí nghiệm. Dù vậy, hiệu quả lâm sàng trên người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu xác thực. Người bệnh gan nhiễm mỡ nên xem củ dền là một món ăn bổ trợ trong thực đơn tổng thể, đồng thời duy trì tập luyện đều đặn và tuân thủ chặt chẽ chỉ định y khoa.