Nhiều người truyền tai nhau thói quen ăn thật nhiều rau lá xanh đậm để hạ huyết áp cấp tốc. Thắc mắc phổ biến là liệu nitrat tự nhiên trong rau củ có thực sự hạ chỉ số huyết áp tức thì hay không.
Rau lá xanh đậm chứa nhiều dưỡng chất tốt cho sức khỏe tim mạch nhưng việc tăng cường nitrat ngắn hạn không thể hạ huyết áp như thuốc điều trị. Nghiên cứu khoa học cho thấy hiệu quả bảo vệ chủ yếu đến từ thói quen ăn uống lành mạnh lâu dài thay vì can thiệp vài ngày hoặc vài tuần.
Cơ chế chuyển hóa nitrat vô cơ trong cơ thể
Các loại thực vật như rau lá xanh và củ dền chứa một lượng lớn nitrat vô cơ tự nhiên [3, 4]. Lợi ích hạ huyết áp của chế độ ăn DASH (chế độ ăn ngăn ngừa tăng huyết áp) vốn được cho là có một phần đóng góp từ hàm lượng nitrat vô cơ dồi dào trong các loại rau lá xanh và rau củ [1].
Khi chúng ta ăn rau, hợp chất nitrat sẽ đi vào con đường chuyển hóa tuần hoàn nước bọt - ruột (enterosalivary pathway) [2]. Tại đây, vi khuẩn khoang miệng đóng vai trò quan trọng nhờ hoạt tính enzyme nitrate reductase để khử nitrat thành nitrit [3]. Sau đó, nitrit tiếp tục được cơ thể chuyển đổi thành oxit nitric (NO) [2, 3, 4]. Oxit nitric là một phân tử tín hiệu quan trọng giúp làm giãn các tế bào cơ trơn thành mạch máu, từ đó cải thiện chức năng mạch máu và lưu lượng tuần hoàn [3].
Ở người khỏe mạnh, việc bổ sung nitrat qua đường ăn uống đã được chứng minh là giúp hạ huyết áp và cải thiện chức năng nội mô qua con đường nitrat - nitrit - NO [1, 3, 6]. Một nghiên cứu năm 2017 trên người cao tuổi khỏe mạnh cũng ghi nhận sự sụt giảm huyết áp động mạch trung bình, huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương sau 3 giờ uống nước ép củ dền giàu nitrat [1].
Các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn nói gì?
Dù cơ chế sinh học rất rõ ràng, kết quả từ các thử nghiệm lâm sàng trên người có nguy cơ hoặc đã mắc bệnh lại không cho thấy tác dụng hạ áp ngắn hạn rõ rệt.
Một nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng bắt chéo năm 2014 đánh giá tác động của rau lá xanh giàu nitrat trên 38 nam và nữ từ 30 đến 70 tuổi có huyết áp tâm thu từ 120 đến 139 mm Hg [4]. Các tình nguyện viên thực hiện can thiệp ăn nhiều nitrat trong 7 ngày (tăng ít nhất 300 mg nitrat/ngày từ rau lá xanh) so với chế độ ăn ít nitrat trong 7 ngày [4]. Kết quả cho thấy can thiệp này làm tăng nồng độ nitrat và nitrit trong nước bọt và huyết tương lên ít nhất 4 lần (P < 0.001) [4]. Tuy nhiên, huyết áp lưu động, huyết áp đo tại nhà, huyết áp tại phòng khám và độ cứng động mạch không có sự khác biệt giữa hai chế độ ăn [4]. Các nhà khoa học kết luận việc tăng nitrat từ rau xanh không phải chiến lược ngắn hạn hiệu quả để hạ áp ở người có huyết áp bình thường cao [4].
Tiếp đến, một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2020 trên 243 người từ 50 đến 70 tuổi có huyết áp tâm thu tại phòng khám từ 130 đến 159 mm Hg [5]. Sau 2 tuần chạy rà với chế độ ăn hạn chế nitrat, người tham gia được chia ngẫu nhiên dùng 1 trong 3 can thiệp mỗi ngày suốt 5 tuần: rau ít nitrat kèm viên giả dược, rau ít nitrat kèm viên nitrat (300 mg nitrat), hoặc rau lá xanh chứa 300 mg nitrat kèm viên giả dược [5]. Có 231 người hoàn thành nghiên cứu; mức thay đổi huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ lần lượt là -0,6 +- 6,2 mm Hg (nhóm giả dược), -1,2 +- 6,8 mm Hg (nhóm viên kali nitrat) và -0,5 +- 6,6 mm Hg (nhóm rau lá xanh) [5]. Không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa 3 nhóm, khẳng định việc bổ sung rau lá xanh hay viên nitrat vô cơ trong 5 tuần không làm giảm huyết áp tâm thu lưu động [5].
Trong nghiên cứu VIABP (Vegetable Intake and Blood Pressure) được nhắc lại vào năm 2020 trên 65 người có tiền tăng huyết áp hoặc tăng huyết áp độ 1 chưa điều trị, người tham gia trải qua ba giai đoạn can thiệp kéo dài 4 tuần [6]. Kết quả điều tra ban đầu ghi nhận dù nitrat và nitrit huyết tương tăng sau khi ăn rau lá xanh, huyết áp của người tham gia hoàn toàn không thay đổi [6].
Hiệu quả trên các đối tượng bệnh lý đặc thù
Nghiên cứu trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 năm 2013 thử nghiệm trên 27 bệnh nhân (tuổi trung bình 67,2 +- 4,9) bằng thiết kế mù đôi, ngẫu nhiên, đối chứng giả dược bắt chéo [7]. Bệnh nhân uống 250 ml nước ép củ dền mỗi ngày (chứa 7,5 mmol nitrat) hoặc 250 ml nước ép củ dền đã loại bỏ nitrat trong 2 tuần [7]. Dù nitrat và nitrit huyết tương tăng, huyết áp tâm thu lưu động 24 giờ không thay đổi (134,6 +- 8,4 mm Hg ở nhóm giả dược so với 135,1 +- 7,8 mm Hg ở nhóm can thiệp; khác biệt -0,5 mm Hg; p = 0,737), đồng thời chức năng nội mô và độ nhạy insulin cũng không cải thiện [7]. Tình trạng giảm phản ứng mạch máu và suy giảm đáp ứng với NO ở bệnh nhân tiểu đường có thể là nguyên nhân làm mất tác dụng của nitrat [1].
Năm 2015, một nghiên cứu trên 27 bệnh nhân đang điều trị tăng huyết áp cũng cho kết quả tương tự [2]. Sau 1 tuần uống nước ép củ dền giàu nitrat, nồng độ chất chuyển hóa tăng mạnh (nitrit và nitrat huyết tương tăng 3 lần, nước bọt tăng 7-8 lần, nước tiểu tăng 4 lần), nhưng huyết áp tại nhà và huyết áp lưu động 24 giờ không hề khác biệt so với dùng giả dược [2].
Ở phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính, một thử nghiệm mù đôi năm 2018 trên 40 người chia ngẫu nhiên dùng 70 ml nước ép củ dền mỗi ngày hoặc giả dược trong 8 ngày [3]. Kết quả cho thấy không có sự giảm huyết áp tổng thể ở nhóm can thiệp so với giả dược, dù có mối tương quan nghịch có ý nghĩa giữa thay đổi nồng độ nitrit huyết tương và huyết áp tâm trương (r = -0,6481; p = 0,0042) [3].
Giá trị thực sự qua các nghiên cứu dài hạn
Dù các can thiệp ngắn hạn từ vài ngày đến vài tuần không làm hạ chỉ số huyết áp đo được, tiêu thụ rau xanh lâu dài lại mang đến lợi ích phòng bệnh rõ ràng.
Theo nghiên cứu từ dữ liệu Nurses' Health Study công bố năm 2022 trên phụ nữ, việc tăng nitrat từ chế độ ăn (mỗi 150 mg/ngày) và tăng lượng rau lá xanh tiêu thụ (mỗi khẩu phần/ngày) đều liên quan đáng kể đến việc giảm nguy cơ mắc tăng huyết áp (tỷ số nguy cơ HR hiệu chỉnh đa biến đều là 0,97; khoảng tin cậy 95% CI: 0,94 - 0,99) [8].
Nghiên cứu này cũng chỉ ra yếu tố môi trường có thể làm thay đổi lợi ích của rau xanh. Ô nhiễm bụi mịn không khí (PM2.5) làm tăng nguy cơ tăng huyết áp (HR = 1,06 trên mỗi 10 microg/m3 PM2.5) và làm suy yếu tác dụng bảo vệ của nitrat cũng như rau lá xanh [8]. Ở nhóm sống trong khu vực có mức PM2.5 thấp nhất, nguy cơ tăng huyết áp giảm rõ rệt hơn (HR = 0,94 cho cả lượng nitrat và khẩu phần rau xanh), trong khi ở nhóm có PM2.5 cao nhất, mối liên quan này gần như biến mất (HR lần lượt là 1,00 và 1,02) [8].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau xanh hạ áp
Nhiều người lầm tưởng rằng ăn một đĩa rau cải hay uống một cốc nước ép củ dền sẽ lập tức kéo chỉ số huyết áp về mức bình thường. Bằng chứng khoa học khẳng định nitrat từ rau củ không thể thay thế thuốc hạ áp cấp tốc trong vài tuần [1, 2, 6]. Huyết áp là chỉ số chịu tác động của nhiều cơ chế phức tạp, bao gồm sức cản mạch máu, độ cứng thành mạch và chức năng nội mô [1, 3].
Một hiểu lầm khác là cứ bổ sung nitrat tinh khiết dạng viên uống sẽ có tác dụng tương tự như ăn rau. Thử nghiệm lâm sàng năm 2020 cho thấy uống viên kali nitrat chứa 300 mg nitrat trong 5 tuần cũng không làm giảm huyết áp tâm thu lưu động so với giả dược [5]. Do đó, giá trị dinh dưỡng của rau xanh không chỉ nằm ở nitrat đơn lẻ mà còn đến từ tổng thể chất xơ, vitamin và khoáng chất khác [5, 8].
Ai nên thận trọng?
Người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc theo đơn tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang ăn rau xanh thay thế, vì các nghiên cứu trên người đang dùng thuốc cho thấy nitrat bổ sung không làm giảm thêm huyết áp [2]. Bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 cũng không nên kỳ vọng rau củ giàu nitrat giúp cải thiện độ nhạy insulin hay chức năng mạch máu tức thì do sự trơ mạch với oxit nitric [3, 8].
Ngoài ra, rau lá xanh đậm là nguồn cung cấp vitamin K1 dồi dào [6]. Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để kiểm soát lượng rau xanh tiêu thụ mỗi ngày, tránh tương tác thuốc gây nguy hiểm. Phụ nữ có thai bị tăng huyết áp cũng cần theo dõi y tế chặt chẽ thay vì tự ý dùng nước ép đậm đặc [3].
Cách áp dụng thực tế vào bữa ăn
Để nhận được lợi ích phòng ngừa tim mạch lâu dài, người trưởng thành nên duy trì việc ăn rau lá xanh đều đặn mỗi ngày như một phần của lối sống lành mạnh [8]. Một khẩu phần rau lá xanh mỗi ngày kết hợp cùng chế độ ăn giàu thực vật dạng DASH là giải pháp bền vững đã được chứng minh [7, 8].
Người nội trợ nên đa dạng hóa nguồn rau như cải bó xôi, cải xoăn, xà lách và củ dền trong thực đơn hàng tuần [3, 4, 8]. Cách chế biến nên ưu tiên luộc nhanh, hấp hoặc ăn tươi dạng salad để giữ trọn vi chất, tránh nấu quá nhừ hoặc nêm nếm nhiều muối, gia vị mặn gây gánh nặng cho huyết áp.
Rau lá xanh đậm là thực phẩm lành mạnh giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp khi duy trì trong thời gian dài, nhưng không có tác dụng hạ áp tức thì như thuốc. Độc giả nên duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng, tập thể dục thường xuyên và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để kiểm soát huyết áp an toàn.
