Nhiều người thường tự ý tìm mua các loại củ rừng như củ mài gừng về để bồi bổ, ngâm rượu hoặc nấu nước uống nhằm nâng cao sức khỏe tim mạch. Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu tự nhiên khi chưa nắm rõ đặc tính sinh học rất dễ dẫn đến những nguy cơ tiềm ẩn về sức khỏe. Không ít người băn khoăn liệu thảo dược này dùng tươi có an toàn không, khi sắc nước cần lưu ý điều gì và liều lượng bao nhiêu là phù hợp.

Thực tế, củ mài gừng không phải là thực phẩm ăn sống thông thường mà là nguồn nguyên liệu dược liệu chứa hàm lượng hoạt chất đậm đặc [1], [2]. Người dân tuyệt đối không tự ý ăn sống loại củ tươi này vì tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây kích ứng hoặc ngộ độc, đồng thời hiện nay y học chính thống vẫn chưa đưa ra một liều lượng bột khô tự dùng an toàn tại nhà [1]. Mọi ứng dụng điều trị từ loài cây này cần được thăm khám và chỉ định bởi chuyên gia y tế.

Củ mài gừng là gì và chứa hoạt chất nào?

Củ mài gừng có tên khoa học là Dioscorea zingiberensis C. H. Wright, thuộc họ Củ nâu (Dioscoreaceae), là loài thực vật đặc hữu phân bố tự nhiên ở một số khu vực châu Á như các tỉnh Hồ Bắc, Thiểm Tây của Trung Quốc [1], [3]. Đây là dạng dây leo thân thảo sống lâu năm dưới mặt đất, nổi tiếng nhờ phần thân rễ tích tụ nhiều hợp chất tự nhiên quý giá [1], [3].

Về mặt hóa học thực vật, thân rễ của củ mài gừng chứa hơn 70 hợp chất khác nhau đã được nhận diện [1]. Trong đó, thành phần hoạt tính sinh học chính được ghi nhận là các saponin steroid đậm đặc [1], [4]. Thảo dược này được coi là nguồn nguyên liệu thực vật quan trọng nhất để chiết xuất diosgenin – một sapogenin steroid đóng vai trò là tiền chất thiết yếu phục vụ cho ngành công nghiệp dược phẩm để tổng hợp các hormone steroid, hormone sinh dục và thuốc tránh thai [2], [3].

Nghiên cứu về cơ chế sinh tổng hợp năm 2021 đã phát hiện họ gen CYP72A ở loài cây này có liên quan trực tiếp đến sự tích tụ các chất chuyển hóa đặc thù như bốn loại phytosterol, diosgenin, parvifloside, protodeltonin và dioscin [4]. Chính lượng saponin dồi dào này tạo nên hoạt tính sinh học mạnh mẽ của thảo dược [1], [4].

Bằng chứng khoa học về tác dụng của củ mài gừng

Trong y học cổ truyền, thân rễ của củ mài gừng đã được sử dụng rộng rãi và là thành phần dược liệu có trong các chế phẩm dạng viên nén như Dun-Ye-Guan-Xin-Ning [1]. Các hoạt chất saponin steroid chiết xuất từ cây được chứng minh có nhiều tác động sinh học thông qua hàng loạt thử nghiệm tiền lâm sàng và nghiên cứu lâm sàng [1].

Một bài tổng quan hệ thống công bố năm 2018 thu thập tài liệu khoa học giai đoạn từ năm 1983 đến 2016 trên các cơ sở dữ liệu lớn đã ghi nhận phổ tác dụng sinh thái đa dạng của Dioscorea zingiberensis [1]. Các kết quả nghiên cứu xác nhận loài cây này có tác dụng hỗ trợ trên hệ tim mạch, chống huyết khối, cải thiện tình trạng tăng lipid máu, bảo vệ thần kinh, chống viêm và kháng giun sán [1].

Mặc dù có nhiều kết quả nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng đầy triển vọng, bài tổng quan khoa học cũng nhấn mạnh một hạn chế rất lớn: các nghiên cứu hiện tại vẫn chưa giải thích rõ ràng về cơ chế tác động chi tiết, đặc tính dược động học (bao gồm hấp thu, phân bố, chuyển hóa, thải trừ) cũng như hồ sơ độc tính đầy đủ của loài cây này [1]. Do đó, củ mài gừng vẫn cần được nghiên cứu chuyên sâu hơn trước khi đưa vào ứng dụng đại trà [1].

Bên cạnh đó, các công trình giải mã bộ gen năm 2018 và kỹ thuật chuyển gen năm 2012 chủ yếu tập trung vào việc nghiên cứu di truyền và nâng cao năng suất chiết xuất diosgenin trong ống nghiệm phục vụ công nghiệp dược liệu [2], [5]. Các phương pháp chiết xuất bằng áp suất và thủy phân axit cũng chỉ nhằm tối ưu hóa lượng diosgenin thu được cho ngành dược, không phải là quy trình chế biến món ăn thông thường tại gia đình [3].

Vì sao không nên dùng củ tươi hay ăn sống?

Nhiều người có thói quen đào các loại củ rừng về cạo vỏ ăn sống hoặc giã lấy nước uống vì nghĩ rằng thảo dược tươi giữ trọn vẹn dưỡng chất. Tuy nhiên, thói quen này với củ mài gừng lại tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc và kích ứng rất cao.

Các saponin steroid tự nhiên trong củ mài gừng tồn tại ở nồng độ cao trong thân rễ tươi [1], [4]. Ở dạng thô tươi chưa qua xử lý, các chất saponin này thường có tính chất kích thích mạnh đối với niêm mạc đường tiêu hóa, gây cảm giác bỏng rát ở miệng, họng, đau bụng, buồn nôn hoặc tiêu chảy nếu ăn trực tiếp. Hơn nữa, củ tươi chưa qua kiểm nghiệm rất dễ chứa các tạp chất sinh học và vi khuẩn từ đất.

Do chưa có nghiên cứu khoa học nào khẳng định tính an toàn khi ăn sống thân rễ tươi, việc sử dụng thô nguyên củ chưa qua bào chế đúng kỹ thuật là hành động nguy hiểm. Vì vậy, người dân tuyệt đối không tự ý ăn sống củ mài gừng tươi dưới bất kỳ hình thức nào.

Sắc nước hay bột khô: Liều bao nhiêu là an toàn?

Câu hỏi phổ biến của người bệnh là nếu không ăn sống thì sắc nước uống hay nghiền bột khô thì dùng liều bao nhiêu gram mỗi ngày. Về mặt khoa học thực nghiệm, hiện tại tài liệu y văn chưa xác lập một liều lượng bột khô hay liều sắc nước an toàn cụ thể để người dân có thể tự cân đo sử dụng tại nhà [1].

Cần lưu ý phân biệt rõ ràng: một số nghiên cứu an toàn dược lý đối với các sản phẩm thảo dược có tên tương tự (như công thức đa thảo dược Zigbir) được thực hiện trên chuột Sprague-Dawley vào năm 2012 với các mức liều 250, 500, 1000 đến 2000 mg/kg [6]. Tuy nhiên, công thức đó là hỗn hợp chứa các vị thuốc khác (Andrographis paniculata, Boerhaavia diffusa, Phyllanthus amarus) chứ hoàn toàn không phải là thân rễ củ mài gừng đơn thuần [6]. Do đó, người tiêu dùng tuyệt đối không lấy số liệu liều lượng từ các nghiên cứu thảo dược khác để áp dụng cho củ mài gừng.

Vì bài tổng quan khoa học khẳng định dữ liệu về dược động học và độc tính của Dioscorea zingiberensis vẫn còn thiếu hụt và cần nghiên cứu thêm, nên người dân không được tự ý mua bột khô trôi nổi về uống theo các công thức truyền miệng [1]. Nếu muốn dùng dưới dạng sắc nước hay bài thuốc y học cổ truyền, bắt buộc phải có sự kê đơn, định lượng chính xác từ bác sĩ y học cổ truyền hoặc chuyên gia y tế đã qua đào tạo.

Hiểu lầm thường gặp về củ mài gừng

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng củ mài gừng (Dioscorea zingiberensis) với củ mài thông thường dùng làm lương thực (Dioscorea opposita hay hoài sơn) [3]. Hoài sơn là vị thuốc và thực phẩm quen thuộc, chứa tinh bột lành tính, có thể nấu chè, nấu cháo ăn hàng ngày. Ngược lại, củ mài gừng là nguồn nguyên liệu công nghiệp chứa saponin đậm đặc dùng để tách chiết tiền chất hormone [1], [3]. Việc nhầm lẫn hai loại củ này có thể dẫn đến nguy cơ dùng sai mục đích và gây hại cho cơ thể.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm củ mài gừng có thể thay thế hoàn toàn các thuốc điều trị tim mạch, mỡ máu hay chống đông máu của bệnh viện. Mặc dù các hợp chất trong thân rễ đã cho thấy triển vọng sinh học trên tim mạch và huyết khối qua một số thử nghiệm [1], việc tự ý bỏ thuốc chỉ định của bác sĩ để chuyển sang dùng củ mài gừng tự sắc có thể làm gián đoạn điều trị và gây ra biến chứng tim mạch nghiêm trọng.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do đặc tính kích thích sinh học mạnh của các saponin steroid và sự thiếu hụt nghiên cứu độc tính chuyên sâu trên các đối tượng nhạy cảm, nhiều nhóm đối tượng phải hết sức thận trọng [1]:

  • Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Tuyệt đối không tự ý sử dụng vì các hoạt chất steroid có thể tác động đến nội tiết tố [2], [3], và hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào chứng minh tính an toàn cho thai nhi cũng như trẻ bú mẹ.
  • Trẻ em: Hệ tiêu hóa và cơ quan chuyển hóa của trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ gặp phản ứng phụ trước các saponin thực vật đậm đặc.
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng: Dạng củ thô hoặc chế biến không đúng cách có thể gây kích ứng mạnh lớp niêm mạc ống tiêu hóa.
  • Người đang dùng thuốc điều trị tim mạch, thuốc chống đông máu hoặc rối loạn chuyển hóa mỡ máu: Không dùng kết hợp củ mài gừng khi chưa có hướng dẫn chuyên môn để tránh nguy cơ tương tác thuốc không mong muốn [1].

Lời khuyên áp dụng thực tế an toàn

Để bảo vệ sức khỏe và sử dụng dược thảo đúng cách, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Không tự ý thu hái, mua bán củ tươi không rõ nguồn gốc qua mạng xã hội để ăn sống, làm nộm hay ngâm rượu uống tại nhà.
  • Khi cần sử dụng củ mài gừng nhằm mục đích hỗ trợ sức khỏe, chỉ nên tiếp cận qua các chế phẩm thuốc đã được cấp phép lưu hành hoặc theo đơn thuốc được kê bởi các bác sĩ y học cổ truyền uy tín [1].
  • Nếu có bất kỳ triệu chứng bất thường nào như cồn cào ruột non, buồn nôn, đau thắt bụng hoặc chóng mặt sau khi vô tình dùng phải chế phẩm từ thảo dược này, người dân cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để kiểm tra.

Củ mài gừng là một dược liệu có giá trị khoa học to lớn trong sản xuất dược phẩm và hỗ trợ tim mạch [1], [2]. Tuy nhiên, giữa giá trị y học và việc tự sử dụng tại gia đình là một ranh giới rất lớn. Người dùng không nên tự biến mình thành đối tượng thử nghiệm khi các dữ liệu về liều lượng an toàn tại nhà vẫn chưa được xác lập đầy đủ. Thận trọng, hiểu biết đúng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn và bền vững nhất.