Củ mài gừng (tên khoa học: Dioscorea zingiberensis) là loại dược liệu quen thuộc trong y học cổ truyền, thường được tìm thấy và sử dụng tại một số nước châu Á [1, 4]. Nhiều người có thói quen tự tìm mua các loại củ rừng hoặc thảo dược về sắc uống, ngâm rượu trị bệnh tim mạch hay bồi bổ cơ thể [1, 4]. Tuy nhiên, việc tự ý dùng thảo dược chứa saponin đậm đặc không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc cho cơ thể.

Trả lời thẳng câu hỏi: củ mài gừng chứa hàm lượng lớn saponin steroid, có thể gây quá tải gan, tắc mật vi thể khi dùng nồng độ cao [1]. Những người đang có bệnh lý về gan, mật hoặc tiền sử tổn thương tiêu hóa cần đặc biệt thận trọng và tránh tự ý sử dụng dược liệu này [1].

Độc tính saponin: Con dao hai lưỡi từ dược tính tự nhiên

Saponin steroid là hoạt chất sinh học chính mang lại tác dụng điều trị của củ mài gừng [1, 4]. Trong y học, các saponin này được nghiên cứu để ứng dụng chống huyết khối, giảm mỡ máu, cải thiện tim mạch và sản xuất diosgenin [4, 7].

Tuy nhiên, saponin cũng là chất có hoạt tính bề mặt và tính độc tế bào tự nhiên [2]. Khi đi vào cơ thể ở nồng độ cao, các chất này gây tổn hại tế bào thông qua việc phá hủy màng tế bào hoặc kích hoạt các con đường gây chết tế bào theo chương trình [2]. Việc gan phải liên tục chuyển hóa lượng lớn hợp chất này có thể dẫn đến hiện tượng quá tải và nhiễm độc cơ quan nội tạng [1].

Nguy cơ tổn thương và quá tải gan từ liều cao

Nghiên cứu khoa học đã ghi nhận bằng chứng rõ ràng về tác động gây hại của saponin steroid từ củ mài gừng lên tế bào gan [1]. Khi nồng độ saponin vượt ngưỡng an toàn của cơ thể, các tế bào gan sẽ chịu tổn thương thực thể [1].

Dữ liệu thực nghiệm cho thấy saponin steroid từ củ mài gừng liều cao gây ra hiện tượng không bào hóa tế bào chất của tế bào gan [1]. Đồng thời, tình trạng ứ mật trong tiểu quản mật (canalicular cholestasis) cũng xuất hiện khi gan không thể vận chuyển và bài tiết bilirubin đúng cách [1]. Điều này chứng minh saponin liều cao tác động tiêu cực trực tiếp đến cấu trúc vi thể và chức năng bài tiết của mô gan [1].

Nghiên cứu nói gì về độc tính của củ mài gừng?

Độc tính của saponin củ mài gừng đã được thử nghiệm độc tính cấp và bán trường diễn trên mô hình động vật gặm nhấm vào năm 2009 [1].

Trong thử nghiệm độc tính cấp, các nhà nghiên cứu cho chuột nhắt Kunming uống saponin steroid với các liều đơn từ 112,5 đến 9000 mg/kg [1]. Kết quả cho thấy saponin gây ra các biểu hiện hành vi bất thường, thay đổi mô bệnh học gan và tỷ lệ tử vong phụ thuộc theo liều [1]. Chuột dung nạp tốt và không có dấu hiệu nhiễm độc ở mức liều uống từ 562,5 mg/kg trở xuống [1].

Trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 30 ngày, chuột cống trắng Sprague-Dawley được cho uống saponin steroid hàng ngày ở các mức liều 127,5; 255 và 510 mg/kg/ngày [1]. Ở các mức liều thấp và vừa, các chỉ số sinh hóa và huyết học không thay đổi đáng kể [1]. Toàn bộ các mức liều thử nghiệm đều làm giảm nồng độ men gan GOT (AST), ALT và phosphatase kiềm (AKP) trong huyết thanh, đồng thời làm tăng các enzyme chống oxy hóa trong gan gồm glutathione dạng khử (GSH), glutathione reductase (GR) và glutathione S-transferase (GST) [1].

Tuy nhiên, tại mức liều cao nhất 510 mg/kg/ngày, saponin steroid đã làm tăng đáng kể nồng độ bilirubin toàn phần (TBIL) trong huyết thanh và giảm lượng protein trong gan [1]. Saponin steroid liều cao dẫn đến không bào hóa tế bào chất tế bào gan và gây ứ mật tiểu quản mật [1]. Phân tích huyết thanh xác định chất chuyển hóa chính của các saponin này là diosgenin [1]. Giới hạn lớn của nghiên cứu là dữ liệu độc tính mới chỉ được kiểm chứng trên chuột thực nghiệm, chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp về mức độ gây độc trên người bệnh [1].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 cũng nhấn mạnh rằng mặc dù củ mài gừng có hơn 70 hợp chất với nhiều hoạt tính sinh học, nhưng cơ chế tác dụng, đặc tính dược động học và hồ sơ độc tính của cây vẫn chưa được giải thích đầy đủ và cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu [3].

Tác động trên tế bào và các cơ quan khác

Bên cạnh nguy cơ trên mô gan, saponin steroid từ củ mài gừng còn thể hiện hoạt tính độc tế bào mạnh mẽ [2]. Trong nghiên cứu năm 2012, 7 hợp chất saponin steroid được phân lập từ thân rễ củ mài gừng gồm diosgenin, trillin, diosgenin diglucoside, deltonin, zingiberensis saponin (ZS), protodeltonin và parvifloside [2]. Các hợp chất này đều ức chế sự phát triển của nhiều dòng tế bào ung thư ở người và chuột trong ống nghiệm [2].

Đặc biệt, hợp chất ZS thể hiện độc tính tế bào cao, kích hoạt caspase-3, caspase-9, tăng biểu hiện protein Bax và giảm Bcl-2 để gây chết tế bào [2]. Tính chất tiêu diệt tế bào mạnh mẽ này cho thấy saponin chiết xuất ở nồng độ cao có khả năng phá hủy các cấu trúc tế bào sống [2].

Mặc dù vậy, ở các điều kiện nghiên cứu chuyên biệt khác, một số saponin từ củ mài gừng lại cho thấy tác dụng bảo vệ [4]. Nghiên cứu năm 2016 trên mô hình chuột bị viêm tụy cấp ghi nhận một hợp chất saponin diosgenyl (hợp chất 1) ở nồng độ 2,5 mM giúp ngăn chặn hoại tử tế bào nang tụy qua trung gian ty thể, giảm tổn thương phổi liên quan mà không biểu hiện độc tính [4]. Năm 2020, chiết xuất củ mài gừng cũng được ghi nhận giúp cải thiện hàng rào máu - tinh hoàn trên chuột đái tháo đường [5]. Dù vậy, các tác dụng này đều dựa trên hợp chất tinh khiết hoặc dịch chiết chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm, không đồng nghĩa với việc dùng thảo dược tự nhiên thô là hoàn toàn vô hại [3, 4, 8].

Hiểu lầm thường gặp về thảo dược tự nhiên

Rất nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên "uống càng nhiều càng bổ" và không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm lớn đối với các cây thuốc chứa saponin như củ mài gừng [1, 4].

Saponin là nhóm chất có hoạt tính dược lý rất mạnh [1, 2]. Trong tự nhiên, saponin đóng vai trò bảo vệ thực vật khỏi nấm mốc và sinh vật gây hại nhờ tính độc tế bào [2]. Do đó, việc tự ý dùng lượng lớn củ mài gừng thô, ngâm rượu nồng độ cao hoặc sắc uống dài ngày có thể đưa vào cơ thể lượng saponin vượt ngưỡng xử lý của gan [1]. Không phải thảo dược nào từ thiên nhiên cũng lành tính cho mọi đối tượng [3].

Ai cần thận trọng hoặc tránh dùng củ mài gừng?

Dựa trên các bằng chứng về cơ chế chuyển hóa và tổn thương gan do ứ mật từ nghiên cứu độc tính, các nhóm sau cần đặc biệt cẩn giác [1]:

  • Người mắc bệnh gan: Người có tiền sử viêm gan, xơ gan, men gan bất thường không nên tự ý dùng các chế phẩm chứa saponin từ củ mài gừng, do nguy cơ làm giảm protein gan và gây tổn thương tế bào gan [1].
  • Người có bệnh lý đường mật: Tình trạng ứ mật tiểu quản mật và tăng bilirubin toàn phần khi dùng saponin liều cao cảnh báo nguy hiểm trực tiếp cho người đang bị sỏi mật, tắc mật hoặc viêm túi mật [1].
  • Người có vấn đề tiêu hóa: Tác động gây độc tế bào của saponin có thể ảnh hưởng tiêu cực lên niêm mạc ống tiêu hóa chưa hồi phục [2].
  • Nhóm đối tượng nhạy cảm: Hiện tại chưa có nghiên cứu độc tính hoặc an toàn cụ thể trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu độc tính hiện có chỉ thực hiện trên động vật thí nghiệm [1]. Nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng củ mài gừng khi chưa có chỉ định y khoa [1, 4].

Hướng dẫn sử dụng và áp dụng thực tế an toàn

Để đảm bảo an toàn cho sức khỏe, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng khi tiếp cận với củ mài gừng:

  • Không tự ý thu hái hay mua thân rễ củ mài gừng tươi, khô về sắc uống đậm đặc hoặc ngâm rượu bừa bãi khi chưa rõ hàm lượng saponin [1, 4].
  • Chỉ sử dụng các sản phẩm hoặc bài thuốc đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng, tiêu chuẩn hóa hàm lượng hoạt chất và loại bỏ bớt tạp chất gây hại [4, 7].
  • Không tự ý tăng liều dùng hàng ngày. Mọi chỉ định dùng thuốc từ thảo dược cần tuân thủ thời gian dùng do bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền chỉ định [3].
  • Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại thảo dược đang dùng nếu bạn đang có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị gan, tim mạch [1, 4].

Củ mài gừng là nguồn dược liệu quý cung cấp saponin steroid cho y học, nhưng tiềm ẩn nguy cơ gây độc tế bào gan và ứ mật nếu dùng quá liều [1, 4]. Mọi người không nên tự ý sử dụng thảo dược thô theo kinh nghiệm truyền miệng để tránh các rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe [1]. Việc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa là bước quan trọng nhất trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ bài thuốc nào từ củ mài gừng [3].