Phụ nữ mang thai có nên dùng củ mài gừng? Bằng chứng an toàn

Băn khoăn về củ mài gừng trong thai kỳ

Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn bồi bổ cơ thể hoặc giảm các triệu chứng ốm nghén khó chịu. Củ mài gừng (Dioscorea zingiberensis) là loại cây thường bị nhầm lẫn với gừng thông thường hoặc củ mài ăn củ do tên gọi tương đồng. Điều này dẫn đến sự hiểu lầm về độ an toàn của dược liệu này đối với sức khỏe sinh sản.

Câu trả lời trực tiếp từ các dữ liệu khoa học hiện nay: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng củ mài gừng. Dù có tên gọi gợi nhớ đến gừng, củ mài gừng là nguồn nguyên liệu công nghiệp chứa hàm lượng hoạt chất steroid rất cao, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với thai kỳ khi chưa có nghiên cứu chứng minh tính an toàn lâm sàng ^[1].

Steroid saponin: Hoạt chất chính và cơ chế sinh học

Củ mài gừng thuộc chi Củ mài (Dioscorea), không thuộc họ Gừng (Zingiberaceae) [1, 2]. Củ của loài cây này là nguồn nguyên liệu thực vật thuận lợi nhất để sản xuất diosgenin, một sapogenin steroid quan trọng trong ngành công nghiệp dược phẩm ^[1]. Diosgenin là tiền chất thiết yếu để tổng hợp cortin, thuốc tránh thai và các hormone sinh dục ^[1].

Các phân tích hóa thực vật cho thấy phần thân rễ của củ mài gừng chứa rất nhiều loại saponin steroid phức tạp. Một nghiên cứu chiết xuất từ thân rễ bằng cồn 70% đã phân lập được hai hợp chất steroid saponin mới là zingiberenoside A và B, cùng với 8 chất tương tự đã biết như deltoside, methyl deltoside, zingiberensis new saponin, deltonin, progenin III và diosgenin-diglucoside ^[2]. Một nghiên cứu hóa học khác cũng tách chiết thành công 6 hợp chất steroid từ loài này gồm deltonin, protodeltonin, zingiberensis newsaponin, dioscin, diosgenin và dẫn xuất glucosyl của nó ^[3].

Về mặt cơ chế, steroid saponin khi bị thủy phân trong cơ thể sẽ tạo thành diosgenin ^[1]. Do diosgenin đóng vai trò là tiền chất dùng trong tổng hợp hormone sinh dục và thuốc tránh thai nhân tạo ^[1], các hợp chất này có thể can thiệp vào trục nội tiết sinh sản. Sự thay đổi nồng độ hormone nội tiết hoặc kích thích các thụ thể steroid trong thai kỳ có thể ảnh hưởng tiêu cực đến trạng thái nghỉ của tử cung, làm tăng nguy cơ kích thích co bóp cơ trơn tử cung ngoài ý muốn.

Dữ liệu khoa học nói gì về củ mài gừng?

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của củ mài gừng (Dioscorea zingiberensis) trực tiếp trên phụ nữ mang thai. Hầu hết các nghiên cứu hiện có chỉ tập trung vào việc chiết xuất tiền chất công nghiệp hoặc khảo sát tác dụng trên các cơ quan khác ở mô hình động vật đực [2, 4].

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát quy trình thủy phân axit hai pha dưới áp suất để chiết xuất hoạt chất diosgenin từ củ mài gừng ^[1]. Nghiên cứu này khẳng định đây là nguồn nguyên liệu thực vật tối ưu nhất để sản xuất diosgenin, một tiền chất sản xuất thuốc tránh thai và hormone sinh dục ^[1]. Kết quả tối ưu hóa đạt hiệu suất chiết xuất cao nhất là 2,21% khi thủy phân ở nhiệt độ 140 độ C trong 1,5 giờ với dung dịch H2SO4 0,20M ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu này là tập trung hoàn toàn vào kỹ thuật hóa dược công nghiệp, không đánh giá độc tính học sinh sản hay tính an toàn trên sinh vật sống ^[1].

Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2020 trên chuột đực mắc bệnh tiểu đường do chế độ ăn nhiều chất béo kết hợp tiêm streptozotocin nhằm đánh giá tác động của dịch chiết ethanol củ mài gừng ^[4]. Kết quả cho thấy việc cho chuột đực uống củ mài gừng mạn tính giúp đảo ngược tình trạng tổn thương mô tinh hoàn, cải thiện hình thái bất thường của tinh trùng và khôi phục hàng rào máu - tinh hoàn ^[4]. Dịch chiết này kích thích biểu hiện protein liên kết ZO-1, đồng thời kích hoạt con đường Nrf2, NOQ1 và HO-1 giúp giảm các dấu ấn stress oxy hóa như MDA và 8-OHdG ^[4]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ thực hiện trên chuột đực để điều trị tổn thương hệ sinh dục nam, hoàn toàn không cung cấp dữ liệu an toàn nào trên động vật mang thai hoặc phôi thai ^[4].

Nhầm lẫn nguy hiểm giữa củ mài gừng và gừng ăn

Một nguyên nhân phổ biến khiến thai phụ tìm kiếm thông tin về củ mài gừng xuất phát từ việc nhầm lẫn tên gọi giữa vị thuốc này với gừng gia vị thông thường (Zingiber officinale). Gừng thông thường thuộc họ Zingiberaceae, trong khi củ mài gừng thuộc chi Dioscorea [1, 2].

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 đã tổng hợp dữ liệu từ 12 nghiên cứu (xuất bản từ năm 2000 đến 2022) trên mô hình động vật mang thai và cho con bú nhằm đánh giá tác động của chiết xuất gừng và hoạt chất alpinetin thuộc họ Zingiberaceae ^[5]. Kết quả cho thấy gừng và các hợp chất có hoạt tính sinh học như ^[3]-gingerol, ^[6]-gingerol, -gingerol và ^[3]-shogaol giúp bảo vệ cơ thể chống lại độc tính phát triển thai kỳ ^[5]. Cụ thể, các chất này giúp giảm độc tính trên gan, thận của mẹ, cải thiện mức tăng cân thai kỳ và tăng cường chức năng nhau thai ^[5]. Trên thai nhi chuột, chiết xuất họ Gừng giúp phòng ngừa tổn thương tim, gan, thận, cải thiện mức tăng trưởng và giảm tỷ lệ tử vong khi tiếp xúc với kim loại nặng hoặc thuốc trừ sâu ^[5].

Dù gừng thật (Zingiberaceae) mang lại các lợi ích hỗ trợ thai kỳ trên mô hình động vật ^[5], thai phụ tuyệt đối không được đánh đồng những tác dụng bảo vệ này với củ mài gừng (Dioscorea zingiberensis). Củ mài gừng chứa hệ saponin steroid hoàn toàn khác biệt, vốn dùng để sản xuất hormone sinh dục, chứ không chứa hệ chất cay gingerol hay shogaol như họ Gừng thông thường [1, 2, 3].

Rủi ro độc tính từ các cây họ Củ mài

Không chỉ củ mài gừng tiềm ẩn nguy cơ do tác động nội tiết, các loài thực vật cùng chi Củ mài (Dioscorea) cũng luôn được cảnh báo về tính an toàn trong sử dụng đường uống. Một báo cáo tổng quan an toàn năm 2010 về loài củ dái chuột (Rhizoma Dioscoreae bulbiferae, cùng chi với củ mài gừng) đã chỉ ra rằng các y văn cổ và nghiên cứu thực nghiệm hiện đại đều ghi nhận độc tính của loại củ này ^[7]. Báo cáo nhấn mạnh sự cần thiết phải kiểm soát rủi ro, điều hòa việc sử dụng thuốc trên lâm sàng và tăng cường nghiên cứu cơ bản về cơ chế độc chất cũng như các biện pháp giảm độc lực ^[7].

Mặc dù củ mài gừng (Dioscorea zingiberensis) và củ dái chuột (Dioscorea bulbifera) là hai loài khác nhau, việc các loài trong chi Dioscorea chứa các chất chuyển hóa thứ sinh phức tạp đòi hỏi sự thận trọng tối đa. Độc tính học của củ mài gừng trên thai sản hiện chưa được xác lập đầy đủ trên người, do đó việc tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm thô hay cao chiết nào đều có thể dẫn đến nguy cơ ngộ độc hoặc ảnh hưởng bất lợi tới thai nhi.

Những ai cần tuyệt đối tránh dùng củ mài gừng?

Dựa trên các đặc tính dược lý và sự thiếu hụt bằng chứng lâm sàng, các đối tượng sau đây cần tránh sử dụng củ mài gừng:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào: Hoạt chất steroid sapogenin có trong củ mài gừng là tiền chất của hormone sinh dục và thuốc tránh thai, tiềm ẩn nguy cơ can thiệp vào nồng độ nội tiết duy trì thai và gây co bóp tử cung ^[1].
• Phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu về sự bài tiết của các dẫn xuất saponin từ củ mài gừng qua sữa mẹ cũng như tác động của chúng đối với trẻ sơ sinh.
• Người có tiền sử mẫn cảm hoặc dị ứng với các loài thực vật thuộc chi Củ mài (Dioscorea).
• Người có bệnh nền về gan, thận hoặc các bệnh lý nội tiết nhạy cảm với hormone: Việc tiếp xúc với tiền chất steroid có thể làm xáo trộn phác đồ điều trị hiện tại.

Lời khuyên áp dụng an toàn cho thai phụ

Trong đời sống hàng ngày, thai phụ cần thực hiện các nguyên tắc thận trọng sau:

• Phân biệt rõ ràng dược liệu: Không nhầm lẫn giữa củ mài gừng (Dioscorea zingiberensis) với gừng gia vị thông thường (Zingiber officinale) hay củ mài ăn củ (hoài sơn - Dioscorea opposita) [1, 2].
• Không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng: Tránh mua và sắc uống các loại rễ, củ rừng không rõ nguồn gốc hoặc được quảng cáo là "gừng rừng", "củ mài gừng" để chữa bệnh hay an thai.
• Tham khảo ý kiến chuyên môn: Khi gặp các vấn đề sức khỏe trong thai kỳ như nôn nghén, mệt mỏi, thai phụ cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám và tư vấn giải pháp điều trị an toàn đã được kiểm chứng.

Tóm lại, củ mài gừng là nguồn dược liệu quan trọng để chiết xuất tiền chất hormone steroid trong công nghiệp ^[1], nhưng hoàn toàn không phải là thực phẩm bổ dưỡng hay thảo dược an toàn cho phụ nữ mang thai. Thai phụ cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng từ thực phẩm thông thường, uống đủ nước và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo mộc nào.