Củ sen từ lâu đã xuất hiện trong ẩm thực và các bài thuốc dân gian quen thuộc của người Việt. Trong phương pháp thực dưỡng do George Ohsawa và Michio Kushi khởi xướng, trà củ sen khô kết hợp với gừng được xem là vị thuốc kinh điển giúp bổ phế, giảm ho và dịu cơn hen suyễn. Nhiều người thường truyền tai nhau cách nấu nước củ sen uống mỗi khi giao mùa nhằm làm ấm đường hô hấp.
Tuy nhiên, các tuyên bố trị liệu trên có cơ sở nghiên cứu vững chắc hay chỉ là trải nghiệm truyền miệng? Các dữ liệu sinh hóa thực vật hiện nay cho thấy chiết xuất từ sen chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ đường thở, nhưng bài thuốc Kushi vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người.
Cơ chế sinh học: Hóa thực vật trong sen tác động thế nào?
Củ sen (Nelumbo nucifera) chứa nhiều nhóm hợp chất có hoạt tính sinh học, nổi bật nhất là các polyphenol và ancaloit. Về mặt dược lý đường hô hấp, cơ trơn khí phế quản đóng vai trò then chốt: co thắt cơ trơn quá mức là nguyên nhân dẫn đến các cơn ho dữ dội, khó thở và hen suyễn [1].
Nghiên cứu tổng quan về hóa thực vật học chỉ ra rằng các ancaloit nhóm isoquinoline chiết xuất từ sen có hoạt tính giãn cơ trơn rất mạnh [1]. Rối loạn co thắt cơ trơn xuất hiện ở nhiều hệ cơ quan như tiêu hóa, tim mạch và đặc biệt là đường hô hấp [1]. Hoạt động làm giãn cơ trơn của các ancaloit này giúp làm dịu áp lực co thắt, giải thích phần nào lý do y học cổ truyền dùng sen cho các chứng ho hay hen suyễn [1].
Bên cạnh đó, các polyphenol trong củ sen và hoa sen mang hoạt tính chống oxy hóa vượt trội, giúp thu dọn các gốc tự do và ức chế các tác nhân gây viêm [1, 3]. Các chất chống oxy hóa này đóng vai trò quan trọng trong việc hạn chế stress oxy hóa tế bào, tạo nền tảng bảo vệ mô niêm mạc [1, 5].
Nghiên cứu nói gì về củ sen và các thành phần hóa thực vật?
Đến nay, các nghiên cứu tập trung bóc tách từng nhóm hoạt chất và thử nghiệm trên mô hình tế bào hoặc động vật.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2019 đã phân tích 59 ancaloit nhóm isoquinoline từ cây sen (Nelumbo nucifera), trích xuất từ dữ liệu CNKI, PubMed và nhiều nguồn y sinh học [1]. Kết quả ghi nhận hầu hết các bộ phận của cây sen như ngó sen, củ sen và đốt củ sen đều chứa các hoạt chất có khả năng làm giãn cơ trơn [1]. Bằng chứng này củng cố tiềm năng kiểm soát cơn co thắt trong bệnh hen suyễn và rối loạn hô hấp, dù chưa bước vào thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên bệnh nhân [1].
Về tác dụng bảo vệ thần kinh và chống oxy hóa, một nghiên cứu năm 2014 đánh giá hoạt tính ức chế enzyme acetylcholinesterase (AChE) của dịch chiết củ sen và hoa sen [2]. Dịch chiết cồn của củ sen (Nelumbo nucifera) thể hiện hoạt tính ức chế AChE yếu với giá trị IC50 đạt mức 185,55 +- 21,24 microg/ml [2]. Các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện dồi dào của các polyphenol như catechin và procyanidin với tiềm năng điều trị cao nhờ khả năng dọn gốc tự do [2].
Đối với vị trí khớp nối hay đốt củ sen (phần thường bị bỏ đi khi sơ chế), một nghiên cứu thực nghiệm năm 2018 trên tế bào u thần kinh đệm C6 ghi nhận chiết xuất nước từ đốt củ sen kích thích biểu hiện gen BDNF thông qua cơ chế phụ thuộc vào enzym heme oxygenase-1 (HO-1) [3]. Chiết xuất này làm tăng nồng độ mRNA của BDNF song song với tăng mRNA của HO-1; hiệu ứng này biến mất khi tế bào bị xử lý bằng chất ức chế ZnPP hoặc đoạn oligodeoxynucleotide đối nghĩa của HO-1 [3].
Trên mô hình động vật, nghiên cứu năm 2012 cho chuột béo phì mắc tiểu đường db/db ăn bổ sung bột củ sen trong vòng 3 tuần [4]. Chế độ ăn chứa củ sen giúp giảm rõ rệt tình trạng gan to, tích tụ triglyceride và hạ men gan so với nhóm đối chứng [4]. Nghiên cứu này chứng minh củ sen làm tăng nồng độ adiponectin trong huyết thanh, từ đó ức chế biểu hiện của các gen gây viêm chủ chốt như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và protein hóa ứng động bạch cầu đơn nhân-1 (MCP-1) [4].
Ngoài ra, về mặt dinh dưỡng và chế biến, nghiên cứu năm 2018 về siro lên men từ củ sen với đường nâu 57 Brix trong 180 ngày cho thấy hàm lượng protein tổng tăng từ 8,27 +- 0,86 lên đến 392,33 +- 7,19 microg/mL [5]. Mẫu siro lên men đạt độ an toàn vi sinh cao, không phát hiện vi khuẩn coliform, Bacillus cereus, Escherichia coli, Salmonella và Staphylococcus aureus [5].
Tổng quan năm 2024 về giá trị đa ngành của sen cũng nhấn mạnh thân rễ và hạt sen là nguồn cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất dồi dào, sở hữu đặc tính kháng viêm, chống oxy hóa đã được ghi nhận [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Dù các bằng chứng sinh hóa cho thấy sen có đặc tính giãn cơ trơn và kháng viêm, người dùng cần phân biệt ranh giới giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và công dụng trị bệnh thực tế [3, 6].
Điểm sáng của củ sen là tính an toàn cao, giàu dinh dưỡng, cung cấp chất xơ và nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên [1, 8]. Các ancaloit trong sen đã được xác nhận về mặt dược lý là có khả năng làm giãn các tổ chức cơ trơn, tạo cơ sở giải thích tại sao một cốc nước củ sen ấm có thể giúp người bị ho cảm thấy dễ thở hơn [1].
Tuy nhiên, bài thuốc dưỡng phổi Kushi (kết hợp củ sen khô, củ cải trắng và gừng theo thực dưỡng) hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên bệnh nhân hen suyễn hoặc viêm phổi cấp tính. Hầu hết các dữ liệu y học hiện tại đều đến từ thử nghiệm in vitro (trên tế bào) hoặc thử nghiệm in vivo trên chuột [2, 3]. Không thể coi nước củ sen là chất thay thế thuốc giãn phế quản, thuốc xịt corticosteroid hay kháng sinh đặc trị nhiễm trùng hô hấp.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng củ sen dưỡng phổi
Nhiều người lầm tưởng rằng nước củ sen có thể "thải độc phổi" cho người hút thuốc lá hoặc "chữa dứt điểm" bệnh hen phế quản mãn tính. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Củ sen chỉ cung cấp dưỡng chất, hỗ trợ giảm nhẹ co thắt cơ trơn và chống lại stress oxy hóa, không thể phục hồi những tổn thương cấu trúc phổi đã bị xơ hóa [6, 8].
Một hiểu lầm khác là dùng củ sen tươi hay khô đều cho tác dụng như nhau. Trong thực dưỡng Kushi, củ sen khô thường được ưu tiên do cô đặc hoạt chất và dễ bảo quản, đồng thời sự kết hợp với gừng giúp tăng tính ấm, thúc đẩy lưu thông dịch cơ thể. Dù vậy, việc đun nấu quá nhiệt trong thời gian dài có thể làm phân hủy một phần các hợp chất polyphenol nhạy cảm [1, 2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Củ sen là thực phẩm lành tính với đa số mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng cần lưu ý:
Người đang có cơn hen cấp tính: Tuyệt đối không dùng bài thuốc nước củ sen để cắt cơn hen thay cho bình xịt cấp cứu. Việc trì hoãn điều trị y tế có thể đe dọa tính mạng người bệnh.
Người mắc bệnh tiểu đường: Củ sen là phần thân rễ chứa hàm lượng tinh bột đáng kể. Những người cần kiểm soát đường huyết nghiêm ngặt không nên uống nước củ sen ninh nhừ có pha thêm đường phèn hay siro lên men ngọt [5].
Người có tiền sử dị ứng thực vật thủy sinh hoặc đang dùng thuốc an thần, thuốc hạ huyết áp: Các ancaloit trong sen có hoạt tính lên hệ thần kinh trung ương và cơ trơn mạch máu [1, 6]. Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc không mong muốn.
Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn
Để tận dụng các dưỡng chất từ củ sen trong đời sống hàng ngày, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:
Chuẩn bị nguyên liệu: Sử dụng khoảng 10-15g củ sen khô (hoặc 50g củ sen tươi rửa sạch, để nguyên vỏ), thái lát mỏng. Có thể giữ lại phần đốt củ sen vì đây là phần chứa nhiều polyphenol hoạt tính [3].
Cách chế biến: Cho củ sen vào nồi cùng 300-400ml nước. Đun sôi rồi hạ nhỏ lửa ninh trong khoảng 15-20 phút. Thêm 1-2 lát gừng mỏng để tăng vị ấm và làm dịu cổ họng. Uống khi nước còn ấm.
Kết hợp chế độ ăn: Đưa củ sen vào các món canh, súp hầm cùng rau củ nhằm bổ sung chất xơ tự nhiên, khoáng chất và hỗ trợ giảm phản ứng viêm toàn thân [3, 8].
Tóm lại, củ sen khô và bài thuốc dưỡng phổi theo lối thực dưỡng Kushi mang lại những lợi ích dinh dưỡng thực tế và có cơ sở sinh hóa nhất định về khả năng chống oxy hóa, hỗ trợ giãn cơ trơn [1, 6]. Dù vậy, phương pháp này chỉ nên đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ nâng cao thể trạng, duy trì lối sống lành mạnh, không thể thay thế phác đồ điều trị của y học hiện đại. Khi gặp các vấn đề hô hấp dai dẳng, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
