Lời đồn dân gian và sự thật về bài thuốc da voi
Trong dân gian, không ít người rỉ tai nhau rằng bột da voi (đặc biệt là da voi rừng sấy khô, sao vàng tán bột) pha với mật ong hoặc nước ấm có thể làm lành nhanh chóng các ổ loét dạ dày, tá tràng mạn tính lâu năm. Người bệnh thường tin vào sự dẻo dai, lớp da dày của loài thú lớn này để suy diễn sang đặc tính "bao bọc", "hàn gắn" niêm mạc đường tiêu hóa.
Tuy nhiên, câu trả lời từ góc độ y khoa là hoàn toàn không có cơ sở. Hiện tại, y học thực chứng không ghi nhận bất kỳ dữ liệu dược lý hay thử nghiệm lâm sàng nào xác nhận da voi có tác dụng điều trị viêm loét dạ dày ở người. Người bệnh tự ý tìm mua các bộ phận từ voi không chỉ đứng trước nguy cơ tiền mất tật mang mà còn tiếp tay cho các hành vi săn bắn động vật hoang dã trái pháp luật.
Cơ chế sinh bệnh viêm loét dạ dày: Vì sao không thể chữa bằng suy diễn?
Viêm loét dạ dày tá tràng là tình trạng tổn thương sâu qua lớp niêm mạc của thành dạ dày hoặc tá tràng. Bệnh sinh xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa các yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy mucin, màng tế bào biểu mô, lưu lượng máu nuôi) và các yếu tố tấn công (axit dịch vị hydrochloric acid, men pepsin, vi khuẩn Helicobacter pylori, thuốc kháng viêm giảm đau).
Để chữa lành ổ loét trong đường tiêu hóa, các phác đồ y khoa hiện đại tập trung vào việc ức chế bài tiết axit, tiêu diệt vi khuẩn H. pylori và bảo vệ tế bào niêm mạc. Da động vật khi đi qua đường tiêu hóa bản chất chỉ là các sợi protein (chủ yếu là collagen) bị thoái hóa hoặc xơ cứng. Khi uống bột da voi vào dạ dày, dịch vị và men tiêu hóa sẽ phân cắt các chuỗi protein này thành axit amin như mọi loại thức ăn khác, hoàn toàn không có khả năng tự "đắp" hay dán lành các tổn thương viêm loét.
Y văn thế giới nói gì về các bệnh lý loét và loài voi?
Khi rà soát các nghiên cứu y sinh học quốc tế liên quan đến từ khóa loài voi và các dạng bệnh lý loét, không hề có bất kỳ thử nghiệm nào đánh giá da voi làm thuốc uống trị loét tiêu hóa. Ngược lại, y văn ghi nhận loài voi cũng mắc các bệnh nhiễm trùng, viêm loét phức tạp và có thể mang nhiều mầm bệnh nguy hiểm.
Một báo cáo lâm sàng vào năm 2010 đã ghi nhận trường hợp lây nhiễm virus đậu bò (cowpox virus) từ voi sang người tại một rạp xiếc ở Đức [1]. Con voi châu Á 40 tuổi bị loét ở vùng miệng và vòi [1]. Ba tuần sau đó, người quản tượng 19 tuổi xuất hiện các nốt mụn nước trên cẳng tay rồi tiến triển thành vảy tiết [1]. Xét nghiệm PCR đã phân lập được các chủng virus đậu bò giống hệt nhau từ vết loét của voi và vết thương của người quản tượng [1]. Sau 7 tuần, vết thương của người quản tượng mới lành và để lại vết sẹo 1 cm [1]. Điều này cho thấy tiếp xúc với các tổn thương hoặc mô động vật hoang dã không qua kiểm soát tiềm ẩn nguy cơ lây truyền mầm bệnh nguy hiểm sang người.
Nghiên cứu về các bệnh lý ở voi cũng cho thấy bản thân loài vật này rất nhạy cảm với các tình trạng nhiễm trùng gây loét. Một nghiên cứu năm 1999 tại Sri Lanka trên 140 cá thể voi thuần hóa ghi nhận 36 con (chiếm 25,7%) có biểu hiện viêm giác mạc, loét giác mạc hoặc đục giác mạc [2]. Cấy vi sinh từ 26 vết loét giác mạc cho thấy 65,71% mẫu chứa vi khuẩn gây bệnh như Staphylococcus aureus, liên cầu tan máu beta, và 40% chứa các loài nấm như Fusarium, Aspergillus [2]. Ngoài ra, một báo cáo bệnh học năm 2008 về cá thể voi châu Á 48 tuổi bị viêm nội mạc tử cung mạn tính cho thấy tình trạng viêm mủ loét nặng nề với lượng dịch mủ lên tới 250 lít và nuôi cấy phân lập được các vi khuẩn như Streptococcus equi ssp. zooepidemicus, Escherichia coli [3].
Các dữ liệu này khẳng định rằng mô cơ thể loài voi không hề có khả năng "miễn nhiễm" kỳ diệu hay đặc tính thần dược tự chữa lành vết loét như các lời đồn thổi vô căn cứ.
Bằng chứng y học về điều trị loét: Cần can thiệp đúng nguyên nhân
Việc điều trị bất kỳ tổn thương loét nào trên cơ thể người đều đòi hỏi can thiệp y khoa dựa trên bằng chứng, giải quyết trực tiếp nguyên nhân gây loét chứ không thể dựa vào các bài thuốc truyền miệng.
Một nghiên cứu năm 2015 trên các cựu chiến binh mắc vết loét chi dưới mạn tính (do tĩnh mạch, động mạch hoặc đái tháo đường) đã chỉ ra rằng tỷ lệ lành vết thương phụ thuộc chặt chẽ vào các quy trình chăm sóc chuẩn y khoa [4]. Cụ thể, ở bệnh nhân loét do tĩnh mạch, việc đánh giá phù nề và kiểm soát nhiễm trùng làm tăng khả năng lành vết thương với tỷ lệ lần lượt là HR = 3,20 (p = 0,009) và HR = 3,54 (p = 0,006) [4]. Ở bệnh nhân đái tháo đường, việc cắt lọc tổ chức hoại tử làm tăng cơ hội lành thương lên 2,5 lần (p = 0,03) và việc đánh giá thiếu máu cục bộ ngay lần khám đầu tiên giúp tăng gấp đôi khả năng lành (p = 0,045) [4].
Tương tự, với các bệnh lý loét đường tiêu hóa sâu như tổn thương quanh hậu môn ở bệnh nhân Crohn, việc điều trị nội khoa hoặc dùng thuốc sinh học (như infliximab) mới có thể giúp chữa lành hoàn toàn ổ loét, trong khi các can thiệp bôi ngoài hoặc điều trị triệu chứng thông thường không mang lại kết quả triệt để [5].
Nguy cơ nhiễm trùng và ngộ độc khi dùng da voi không rõ nguồn gốc
Việc tin theo lời đồn để mua và uống bột da voi mang lại hàng loạt rủi ro cho sức khỏe:
Thứ nhất là nguy cơ nhiễm khuẩn và ký sinh trùng. Da voi trôi nổi trên thị trường đen thường không rõ nguồn gốc, bị thu gom từ xác động vật chết thối rữa hoặc bảo quản bằng các hóa chất chống ẩm mốc độc hại. Khi nghiền thành bột uống sống hoặc hãm nước uống, người bệnh đối mặt với nguy cơ viêm ruột cấp, nhiễm trùng huyết hoặc ngộ độc hóa chất bảo quản.
Thứ hai, việc sử dụng các sản phẩm có nguồn gốc từ vết thương hay da động vật không đảm bảo vô trùng luôn có nguy cơ bội nhiễm các tác nhân vi khuẩn hiếm gặp. Báo cáo y khoa năm 2011 từng ghi nhận trường hợp một bé trai 9 tuổi bị một vết loét hoại tử dai dẳng ở cẳng tay không lành suốt nhiều tháng do nhiễm vi khuẩn Pseudomonas oryzihabitans sau khi bị sinh vật biển cắn, buộc phải phẫu thuật cắt bỏ ổ tổn thương mới khỏi [6]. Mọi vết loét hở trên niêm mạc tiêu hóa nếu tiếp xúc với dị vật lạ nhiễm khuẩn từ bột da voi đều có nguy cơ nhiễm trùng lan rộng.
Thứ ba, người bệnh viêm loét dạ dày nếu bỏ lỡ phác đồ điều trị chuẩn của bệnh viện có thể đối mặt với các biến chứng cấp tính nguy hiểm tính mạng như xuất huyết tiêu hóa ồ ạt, thủng dạ dày hoặc ung thư dạ dày tiến triển âm thầm.
Ai cần tuyệt đối tránh xa các bài thuốc da voi truyền miệng?
Tất cả mọi người đều không nên sử dụng da voi để điều trị bệnh, đặc biệt là các nhóm đối tượng có nguy cơ cao:
- Người đang có triệu chứng viêm loét dạ dày cấp tính: Đau thượng vị dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen. Những đối tượng này cần cấp cứu nội khoa ngay lập tức, tuyệt đối không dùng bột da voi làm trầm trọng thêm tình trạng chảy máu.
- Người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm miễn dịch: Cơ thể nhạy cảm rất dễ bị ngộ độc thực phẩm hoặc nhiễm trùng đường ruột nặng nề nếu sử dụng các loại dược liệu động vật chưa qua kiểm định y tế.
- Phụ nữ có thai và cho con bú: Bất kỳ hoạt chất hoặc tạp chất không xác định trong da voi trôi nổi đều có thể gây hại cho thai nhi và trẻ sơ sinh.
Lời khuyên thực tế cho người bị viêm loét dạ dày
Thay vì tìm kiếm các bài thuốc dân gian thiếu kiểm chứng và vi phạm pháp luật bảo tồn động vật hoang dã, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học để bảo vệ dạ dày:
- Đi khám chuyên khoa tiêu hóa: Thực hiện nội soi dạ dày để xác định chính xác vị trí, kích thước ổ loét và làm xét nghiệm kiểm tra sự hiện diện của vi khuẩn Helicobacter pylori.
- Tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ: Uống đầy đủ và đúng giờ các nhóm thuốc kháng tiết axit (PPI), thuốc bao phủ ổ loét hoặc phác đồ kháng sinh diệt trừ H. pylori nếu có chỉ định. Không tự ý dừng thuốc khi vừa thấy đỡ đau.
- Điều chỉnh chế độ ăn uống: Chia nhỏ bữa ăn, ăn chín uống sôi, hạn chế các chất kích thích niêm mạc như ớt cay, rượu, bia, cà phê đậm đặc. Không dùng các thuốc giảm đau kháng viêm nhóm NSAID khi chưa có ý kiến của bác sĩ.
- Giữ tinh thần thoải mái: Tránh căng thẳng, thức khuya vì stress là một trong những yếu tố làm tăng tiết axit dạ dày và khiến vết loét khó lành.
Viêm loét dạ dày tá tràng là bệnh lý nội khoa hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu can thiệp đúng phương pháp y học hiện đại. Việc đặt niềm tin vào da voi là một sai lầm nguy hiểm cần loại bỏ khỏi cộng đồng.
