Nhiều người khi được chẩn đoán nhiễm vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) dạ dày thường phải trải qua phác đồ điều trị với nhiều loại kháng sinh liều cao kéo dài nhiều ngày. Việc dùng thuốc thường kéo theo những cơn buồn nôn, đắng miệng hoặc tiêu chảy liên tục khiến không ít bệnh nhân bỏ dở giữa chừng. Để cải thiện tình trạng này, nhiều người truyền tai nhau giải pháp uống thêm men vi sinh (probiotics) với kỳ vọng vừa êm bụng, vừa giúp tăng hiệu quả tiêu diệt vi khuẩn HP.

Thực tế, các bằng chứng khoa học cho thấy men vi sinh thực sự đem lại lợi ích rõ rệt nhất ở việc giảm tác dụng phụ của kháng sinh và giúp người bệnh dễ dàng tuân thủ đủ liệu trình thuốc [1]. Về khả năng trực tiếp làm tăng tỷ lệ diệt sạch HP, các nghiên cứu ghi nhận kết quả có sự khác biệt tùy thuộc vào từng chủng vi sinh, phác đồ phối hợp và thời điểm sử dụng [2], [3]. Men vi sinh chỉ đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ chứ hoàn toàn không thể thay thế cho các phác đồ kháng sinh tiêu chuẩn do bác sĩ chỉ định [4].

Vì sao phác đồ diệt HP gây nhiều mệt mỏi cho dạ dày?

Nhiễm vi khuẩn HP là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến viêm dạ dày mạn tính, loét dạ dày tá tràng và làm tăng nguy cơ ung thư dạ dày [5]. Để tiêu diệt tác nhân này, y học hiện đại áp dụng phác đồ kết hợp giữa thuốc ức chế tiết axit dạ dày (PPI) và ít nhất hai loại kháng sinh mạnh [5]. Thách thức lớn nhất hiện nay là tình trạng vi khuẩn kháng thuốc gia tăng nhanh chóng cùng các phản ứng phụ do kháng sinh gây ra [5].

Khi người bệnh nạp lượng lớn kháng sinh vào cơ thể, thuốc không chỉ tiêu diệt vi khuẩn HP mà còn tàn phá hệ vi sinh vật bản địa vốn có trong đường ruột. Sự mất cân bằng này kích hoạt hàng loạt rối loạn tiêu hóa như nôn nao, đau tức vùng thượng vị, rối loạn vị giác và tiêu chảy kéo dài [1], [2]. Tình trạng khó chịu quá mức khiến nhiều người tự ý giảm liều hoặc ngưng thuốc sớm, trực tiếp dẫn đến phác đồ thất bại và làm tăng nguy cơ kháng thuốc [6], [2].

Men vi sinh hỗ trợ đường ruột và ức chế HP như thế nào?

Men vi sinh chứa các vi sinh vật sống mang lại tác động có lợi cho sức khỏe khi được bổ sung vào cơ thể [4]. Các chủng lợi khuẩn thường được nghiên cứu bao gồm chi Lactobacillus, Bifidobacterium, Saccharomyces và Bacillus [1], [7]. Khi đi vào hệ tiêu hóa, các lợi khuẩn này cạnh tranh vị trí bám dính trên bề mặt tế bào biểu mô niêm mạc dạ dày với vi khuẩn HP [6], [7].

Bên cạnh sự cạnh tranh không gian sống, lợi khuẩn còn có khả năng tiết ra các chất chuyển hóa mang hoạt tính diệt khuẩn và bacteriocin nhằm kiềm chế sự phát triển của HP [6], [7]. Trên bình diện miễn dịch, men vi sinh làm giảm phản ứng viêm do Th1 kích hoạt, đồng thời giảm căng thẳng oxy hóa tại chỗ và củng cố hàng rào dịch nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày [6], [7]. Khi hệ vi sinh đường ruột được bảo vệ và bù đắp kịp thời, các tổn thương tiêu hóa do kháng sinh sẽ giảm đi đáng kể [6].

Bằng chứng khoa học về khả năng tăng tỷ lệ diệt vi khuẩn

Một phân tích gộp lớn công bố năm 2020 trên 40 nghiên cứu với tổng cộng 5.792 bệnh nhân đã ghi nhận rằng việc bổ sung men vi sinh trong phác đồ điều trị tiêu chuẩn giúp cải thiện tỷ lệ diệt trừ HP thêm khoảng 10% so với nhóm không dùng [2]. Phân tích này chỉ ra rằng bổ sung probiotic làm tăng khả năng diệt trừ với tỷ số chênh OR đạt 1,94 [2]. Các dữ liệu tổng hợp trước đó từ 11 phân tích gộp cũng nhận thấy probiotic phối hợp cùng kháng sinh giúp tăng hiệu quả điều trị với tỷ số chênh dao động từ 1,12 đến 2,07 [7].

Tuy nhiên, hiệu quả này không xuất hiện đồng nhất trong mọi nghiên cứu và phụ thuộc chặt chẽ vào cách thức can thiệp. Một tổng quan năm 2011 phân tích các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược ở người trưởng thành lại kết luận rằng men vi sinh không làm thay đổi tỷ lệ diệt sạch khuẩn HP [1]. Sự cải thiện về tỷ lệ diệt trừ có thể chỉ thực sự rõ ràng khi áp dụng trên những phác đồ kháng sinh vốn có hiệu quả tiêu diệt vi khuẩn ban đầu ở mức tương đối thấp [7].

Đặc biệt, thời điểm bổ sung men vi sinh đóng vai trò then chốt trong kết quả điều trị. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược công bố năm 2023 trên 270 bệnh nhân cho thấy việc dùng men vi sinh chứa Enterococcus faecium và Bacillus subtilis trong 28 ngày nhưng lại bắt đầu sau khi đã hoàn thành đợt kháng sinh không giúp gia tăng tỷ lệ diệt khuẩn [3]. Tỷ lệ diệt trừ ở nhóm dùng men vi sinh là 77,1% so với 72,4% ở nhóm giả dược theo phân tích đúng đề cương, sự khác biệt không có ý nghĩa thống kê [3]. Điều này cho thấy men vi sinh phát huy hiệu quả hỗ trợ diệt khuẩn tốt nhất khi được phối hợp đồng thời trong thời gian uống kháng sinh thay vì đợi hết thuốc mới uống [2], [3].

Tác dụng giảm nhẹ phản ứng phụ của thuốc kháng sinh

Nếu khả năng gia tăng tỷ lệ diệt khuẩn còn phụ thuộc vào phác đồ thì lợi ích giảm tác dụng phụ của men vi sinh lại được giới y khoa chứng minh rất rõ nét. Các phân tích gộp chỉ ra rằng tỷ lệ gặp tác dụng không mong muốn nói chung ở nhóm dùng kèm men vi sinh chỉ vào khoảng 12,9% đến 31,5%, trong khi nhóm đối chứng không dùng lên tới 24,3% đến 45,9% [7]. Bổ sung men vi sinh giúp giảm đáng kể nguy cơ xảy ra biến cố bất lợi toàn diện với tỷ số chênh OR là 0,56 [2].

Các triệu chứng thường gặp như cảm giác buồn nôn, nôn mửa, táo bón, đau thượng vị và vị giác kim loại khó chịu đều thuyên giảm rõ rệt khi có mặt men vi sinh [1], [2]. Trong đó, tình trạng tiêu chảy liên quan đến kháng sinh ghi nhận mức giảm ấn tượng nhất với tỷ số chênh OR dao động từ 0,16 đến 0,47 [7]. Nhờ việc xoa dịu các rối loạn tiêu hóa này, bệnh nhân cảm thấy dễ chịu hơn, hạn chế tình trạng bỏ dở thuốc và bảo đảm phác đồ điều trị được hoàn thành đúng hẹn [1], [6].

Không chỉ giảm biến cố cấp tính, men vi sinh còn đem lại lợi ích phục hồi chức năng đường tiêu hóa sau điều trị. Nghiên cứu năm 2023 ghi nhận ở nhóm 76 bệnh nhân mắc chứng khó tiêu chức năng không do loét, có tới 78,9% người bệnh đạt được sự cải thiện triệu chứng sau 6 tháng dùng men vi sinh bổ trợ [3]. Sự thuyên giảm này ghi nhận hiệu quả rõ nét nhất ở nhóm bệnh nhân có hội chứng suy nhược khó chịu sau bữa ăn [3].

Hiểu lầm: Có thể dùng men vi sinh thay thế hoàn toàn kháng sinh?

Trước những lo ngại về tác dụng phụ hay kháng thuốc, một số người bệnh có xu hướng tìm kiếm các giải pháp tự nhiên và hy vọng men vi sinh có thể chữa khỏi dứt điểm khuẩn HP mà không cần thuốc tây. Các thử nghiệm trên người cho thấy việc dùng men vi sinh đơn độc có thể giúp giảm mật độ vi khuẩn HP trong hơi thở từ 2,0% đến 64,0% [7]. Thậm chí liệu pháp men vi sinh đơn độc có thể làm sạch vi khuẩn ở tỷ lệ tối đa lên đến 32,5% [7].

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng sự sạch khuẩn tạm thời này rất dễ tái phát nhanh chóng sau đó nếu không có kháng sinh triệt để [7]. Men vi sinh đơn độc khi không đi kèm phác đồ kháng sinh đã được chứng minh là không đủ khả năng diệt trừ hoàn toàn vi khuẩn HP [8]. Báo cáo đồng thuận Maastricht V/Florence chỉ xếp mức độ bằng chứng của men vi sinh ở mức từ thấp đến trung bình với mức khuyến cáo yếu [8]. Do đó, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng men vi sinh để thay thế thuốc đặc trị do bác sĩ chỉ định [4].

Ai nên dùng và nhóm đối tượng nào cần thận trọng?

Men vi sinh đặc biệt hữu ích và được khuyến khích cân nhắc cho những người có tiền sử tái nhiễm vi khuẩn HP hoặc từng bị rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng khi dùng kháng sinh trước đây [1]. Những người thường xuyên gặp tình trạng đắng miệng, cồn cào ruột hoặc tiêu chảy dữ dội trong các đợt dùng thuốc tây cũng là đối tượng hưởng lợi lớn từ việc bổ sung này [1], [2]. Nhóm bệnh nhân có nguy cơ cao bỏ dở phác đồ vì thể trạng yếu cũng nên được hỗ trợ thêm men vi sinh nhằm cải thiện khả năng dung nạp [1], [6].

Dẫu vậy, việc bổ sung các chủng vi sinh vật sống không hoàn toàn phù hợp cho tất cả mọi người. Những bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng, người mắc bệnh lý hiểm nghèo đang nằm điều trị hồi sức tích cực hoặc bệnh nhân có tổn thương hở nghiêm trọng ở niêm mạc ruột cần hết sức cẩn trọng. Việc đưa một lượng lớn vi sinh vật ngoại lai vào cơ thể những đối tượng này có thể tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng cơ hội. Do đó, người có bệnh nền mạn tính nặng cần tham khảo ý kiến bác sĩ trực tiếp điều trị trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm men vi sinh nào.

Hướng dẫn dùng men vi sinh đúng cách khi đang uống kháng sinh

Để men vi sinh phát huy hiệu quả hỗ trợ cao nhất, người bệnh cần đặc biệt chú ý đến thời gian và cách thức sử dụng trong ngày. Các dữ liệu phân tích chỉ ra rằng việc duy trì dùng men vi sinh từ 10 ngày trở lên mang lại tác động tích cực nhất cho cả tỷ lệ diệt trừ vi khuẩn lẫn việc giảm biến cố phụ [2]. Dùng men vi sinh với thời gian quá ngắn sẽ khó lòng kịp phục hồi lại màng vi sinh vật đường ruột [2].

Quy tắc quan trọng nhất khi phối hợp là tuyệt đối không uống men vi sinh cùng một lúc với thuốc kháng sinh. Do kháng sinh có khả năng tiêu diệt các vi khuẩn sống có trong viên men, người bệnh nên uống men vi sinh cách thời điểm uống kháng sinh ít nhất từ 2 đến 3 tiếng. Việc giãn cách này giúp các lợi khuẩn sống sót qua dạ dày để di chuyển xuống ruột non và phát huy tối đa công năng bảo vệ [4]. Men vi sinh nên được uống cùng nước nguội hoặc nước ấm nhẹ, tránh dùng chung với nước sôi hoặc đồ uống có cồn.

Bên cạnh đó, việc điều trị vi khuẩn HP cần sự kiên trì và phối hợp toàn diện. Sau khi kết thúc phác đồ điều trị, người bệnh cần tuân thủ lịch tái khám và thực hiện các xét nghiệm kiểm tra hơi thở hoặc nội soi theo đúng lịch hẹn của bác sĩ để bảo đảm vi khuẩn đã được loại trừ triệt để.

Bổ sung men vi sinh trong phác đồ điều trị vi khuẩn HP là một giải pháp hỗ trợ mang lại lợi ích thực tế trong việc làm dịu các tác dụng phụ và nâng cao khả năng tuân thủ thuốc của người bệnh [1], [2]. Dù vậy, men vi sinh không phải là "thần dược" diệt khuẩn và không thể thay thế đơn thuốc kháng sinh [4], [8]. Người bệnh hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để được tư vấn chủng men, liều dùng và thời điểm phối hợp an toàn, hiệu quả nhất cho thể trạng của mình.