Đang uống thuốc hạ áp có nên dùng nhiều nước ép củ dền?

Nhiều người có thói quen uống nước ép củ dền mỗi ngày vì tin rằng đây là thức uống bổ máu và giúp hạ chỉ số đo tim mạch tự nhiên. Tuy nhiên, với những ai đang phải duy trì thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn, việc uống quá nhiều loại nước ép đậm đặc này lại đặt ra không ít băn khoăn. Liệu sự kết hợp này có gây tác động tiêu cực đến cơ thể hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Người đang dùng thuốc hạ áp không nên uống quá nhiều hoặc lạm dụng nước ép củ dền đậm đặc. Hàm lượng nitrate tự nhiên dồi dào trong củ dền có khả năng làm giãn mạch mạnh, khi kết hợp với tác dụng của thuốc điều trị có thể tạo ra hiệu ứng cộng dồn, làm tụt huyết áp quá mức hoặc gây hạ huyết áp tư thế đứng nguy hiểm.

Cơ chế giãn mạch từ củ dền vào cơ thể

Củ dền được biết đến là nguồn cung cấp dồi dào chất nitrate vô cơ tự nhiên ^[1]. Khi chúng ta uống nước ép củ dền, lượng nitrate này sẽ đi vào đường tiêu hóa và tuần hoàn, nhờ các enzyme chuyển hóa thành nitrite và tiếp tục tạo thành nitric oxide (NO) trong lòng mạch [6, 7].

Nitric oxide là một phân tử đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ tim mạch và điều hòa trương lực mạch máu [1, 7]. Cụ thể, NO kích thích hoạt động của chất cyclic 3', 5'-guanosine monophosphate (cGMP) trong các tế bào cơ trơn của thành mạch ^[2]. Quá trình này kích hoạt sự giải phóng canxi nội bào, làm giãn cơ trơn mạch máu, khiến lòng mạch mở rộng ra và dẫn đến việc hạ huyết áp tự nhiên ^[2]. Ngoài ra, các sắc tố betalain trong củ dền cũng được ghi nhận là có thể đóng góp vào hiệu quả làm giảm huyết áp độc lập với nitrate ^[2].

Chính vì cơ chế giãn mạch tự nhiên này rất tương đồng với nhiều nhóm thuốc điều trị tim mạch, sự cộng gộp giữa lượng lớn nitrate và thuốc hạ áp có thể khiến các mạch máu giãn nở quá nhanh. Hậu quả là người bệnh dễ gặp hiện tượng hạ huyết áp tư thế, biểu hiện bằng cảm giác hoa mắt, xây xẩm, chóng mặt khi đứng dậy đột ngột.

Nghiên cứu chỉ ra tương tác khi dùng thuốc và củ dền

Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2019 đã trực tiếp đánh giá tác động của nitrate trong nước ép củ dền trên người tăng huyết áp ^[3]. Nghiên cứu tiến hành trong 3 ngày với thiết kế mù đôi, so sánh giữa nước ép củ dền giàu nitrate và nước ép giả dược đã loại bỏ nitrate ^[3].

Đối tượng thử nghiệm gồm hai nhóm: Nhóm 1 có 13 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 53 ± 12) đang dùng thuốc điều trị hạ áp; Nhóm 2 gồm 14 bệnh nhân (độ tuổi trung bình 49 ± 13) bị tăng huyết áp nhưng chưa dùng thuốc ^[3]. Kết quả cho thấy:

• Ở nhóm chưa dùng thuốc, nước ép củ dền giàu nitrate làm tăng nồng độ nitrite huyết tương (340 ± 102 nmol/L so với 295 ± 93 nmol/L ở nhóm giả dược) ^[3]. Đồng thời, huyết áp tâm thu giảm rõ rệt từ 141 ± 19 mmHg xuống 136 ± 16 mmHg, huyết áp tâm trương giảm từ 88 ± 12 mmHg xuống 84 ± 13 mmHg, độ giãn mạch tăng lên đáng kể ^[3].
• Tuy nhiên, ở nhóm 13 người đang dùng thuốc hạ áp, dù nồng độ nitrite huyết tương vẫn tăng (341 ± 118 so với 308 ± 123 nmol/L), các chỉ số huyết áp và chức năng mạch máu đo được lại không ghi nhận sự thay đổi thêm có ý nghĩa thống kê ^[3].

Các tác giả kết luận rằng hiệu quả hạ áp của nitrate phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ tăng huyết áp nền ban đầu của người bệnh ^[3]. Dù vậy, các nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng việc tương tác giữa nitrate bổ sung, thuốc điều trị và bệnh lý nền là yếu tố cần theo dõi thận trọng, bởi biến chứng hạ huyết áp quá mức (hypotension) có thể trở thành vấn đề nghiêm trọng ở những người đáp ứng mạnh ^[4].

Bằng chứng về mức giảm huyết áp của nước ép củ dền

Tác dụng hạ áp của củ dền đã được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng độc lập khác nhau:

Năm 2025, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược, thiết kế lặp lại bắt chéo thực hiện trên 15 nam giới khỏe mạnh ^[5]. Những người tham gia được uống 140 ml nước ép củ dền giàu nitrate (chứa khoảng 14.0 mmol nitrate) hoặc nước ép giả dược (chứa khoảng 0.03 mmol nitrate) ^[5]. Kết quả đo sau 2,5 giờ cho thấy nước ép củ dền làm giảm trung bình 7 mmHg huyết áp tâm thu (khoảng tin cậy 95%: -3 đến -11 mmHg) và giảm 6 mmHg huyết áp tâm trương (khoảng tin cậy 95%: -2 đến -9 mmHg) ^[5]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh có sự dao động rất lớn về mức độ đáp ứng hạ áp giữa các cá nhân khác nhau (biến thiên ± 7 mmHg) ^[5].

Một thử nghiệm khác năm 2012 kiểm tra đáp ứng của 18 nam giới khỏe mạnh khi dùng 4 liều lượng nước ép củ dền khác nhau: 0g, 100g, 250g và 500g ^[6]. Kết quả chỉ ra nước ép củ dền làm giảm huyết áp tâm thu và tâm trương trong suốt 24 giờ theo liều lượng ^[6]. Đáng chú ý, ngay cả liều thấp là 100g củ dền (dạng nước ép hoặc bánh mì bổ sung củ dền) đã đủ để tạo ra hiệu ứng hạ áp rõ rệt ^[6].

Nghiên cứu tổng hợp năm 2019 cũng dẫn lại phân tích gộp từ 12 nghiên cứu trước đó, cho thấy nước ép củ dền với liều nitrate từ 5.1 đến 45 mmol giúp giảm trung bình 4.5 mmHg huyết áp tâm thu cánh tay (95% CI: -6.4 đến -2.5) ^[7]. Ngoài ra, một phân tích gộp 27 nghiên cứu ghi nhận nước ép củ dền làm giảm huyết áp tâm thu 2.91 mmHg và huyết áp tâm trương 0.91 mmHg kể cả ở dạng đã khử nitrate ^[2].

Điểm mạnh và những hạn chế của y văn hiện tại

Các tài liệu khoa học hiện có đã làm sáng tỏ đường phân giải nitrate thành nitric oxide giúp điều hòa thành mạch [1, 6]. Nước ép củ dền cũng được đánh giá là một thực phẩm an toàn, kinh tế và đã được dùng thử nghiệm trên người tăng huyết áp, người già, vận động viên và bệnh nhân tim mạch ^[1].

Tuy nhiên, các bằng chứng hiện hành vẫn tồn tại những khoảng trống:

• Các nghiên cứu trực tiếp trên người đang uống thuốc huyết áp vẫn còn cỡ mẫu rất nhỏ, ví dụ nghiên cứu năm 2019 chỉ theo dõi 13 người trong thời gian ngắn là 3 ngày ^[3].
• Sự khác biệt về cơ địa đáp ứng nitrate giữa các cá nhân là rất lớn, khiến một số người có thể bị tụt huyết áp nhiều hơn người khác [2, 5].
• Các nghiên cứu lớn dài hạn để xác định rõ mối quan hệ liều lượng - đáp ứng và nguy cơ hạ huyết áp khi phối hợp lâu dài cùng từng nhóm thuốc đặc hiệu vẫn đang được giới khoa học kêu gọi thực hiện thêm ^[4].

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng củ dền

Nhiều người tin rằng củ dền hoàn toàn là rau củ tự nhiên nên uống bao nhiêu cũng an toàn, thậm chí uống thay nước lọc cả ngày để mong huyết áp hạ nhanh hơn. Đây là quan niệm sai lầm. Nước ép củ dền đậm đặc chứa lượng nitrate tập trung cao ^[5], việc dung nạp dồn dập một lượng lớn có thể khiến cơ thể khó thích ứng.

Một hiểu lầm khác là có thể tự ý bỏ thuốc huyết áp bác sĩ kê để chuyển hẳn sang uống nước củ dền. Nghiên cứu cho thấy củ dền chỉ mang tính chất hỗ trợ [1, 3], mức độ giảm huyết áp có sự biến thiên lớn giữa từng người ^[5] và không thể thay thế phác đồ điều trị nền móng do bác sĩ chỉ định.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Dựa trên dữ liệu khoa học, các nhóm đối tượng sau không nên tự ý dùng nhiều nước ép củ dền đậm đặc:

• Người đang dùng các loại thuốc hạ huyết áp: Cần thận trọng với nguy cơ cộng gộp tác dụng làm giãn mạch ^[3].
• Người có tiền sử hay bị hạ huyết áp tư thế, dễ choáng váng khi đứng lên ngồi xuống ^[4].
• Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) hoặc các bệnh mạn tính đang phải dùng nhiều loại thuốc phối hợp ^[4].
• Người có thể trạng nhạy cảm, dễ phản ứng mạnh với các hoạt chất giãn mạch [2, 5].

Hướng dẫn dùng củ dền an toàn trong thực tế

Nếu đang điều trị tăng huyết áp nhưng vẫn muốn bổ sung củ dền vào thực đơn ăn uống hằng ngày, người bệnh nên thực hiện các khuyến cáo thực tế sau:

• Dùng lượng vừa phải: Nghiên cứu cho thấy chỉ cần một lượng nhỏ tương đương 100g củ dền đã mang lại tác động sinh học cho hệ mạch ^[6]. Người bệnh không nên uống các cối nước ép đậm đặc dung tích lớn.
• Uống cách xa giờ dùng thuốc: Để tránh hiệu ứng hạ áp dồn dập tại cùng một thời điểm, không nên uống nước ép củ dền cùng lúc với cữ uống thuốc hạ áp. Nên giãn cách thời gian sử dụng và theo dõi phản ứng cơ thể.
• Ưu tiên củ dền nấu chín: Thay vì ép lấy nước nguyên chất đậm đặc, người bệnh có thể ăn củ dền luộc, nấu canh hoặc chế biến cùng các món ăn thông thường để làm chậm tốc độ hấp thu.
• Tự theo dõi huyết áp: Khi bắt đầu thêm củ dền vào chế độ ăn, hãy thường xuyên đo huyết áp tại nhà để phát hiện sớm các dấu hiệu huyết áp xuống quá thấp. Khi có bất kỳ biểu hiện chóng mặt, hoa mắt nào, cần ngừng sử dụng và thông báo ngay cho bác sĩ điều trị.

Nước ép củ dền là nguồn bổ sung dinh dưỡng và hoạt chất nitrate tự nhiên có lợi cho tim mạch. Tuy nhiên, người đang uống thuốc hạ áp tuyệt đối không nên dùng quá nhiều loại nước ép này để tránh nguy cơ tụt huyết áp tư thế do cộng gồn giãn mạch, và luôn cần trao đổi với bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng.