Nhiều người Việt có thói quen hái các loại lá thảo mộc quanh vườn đun nước uống hàng ngày để "thanh nhiệt", "giải độc", ngay cả trong thời gian đang điều trị bệnh bằng thuốc tây. Tía tô giới (tên khoa học là Hyptis suaveolens, thuộc họ Hoa môi Lamiaceae) là một trong những cây thuốc dân gian quen thuộc thường được người dân thu hái để sắc nước uống trị mụn nhọt, chàm hoặc cảm sốt [1].

Tuy nhiên, câu trả lời trực tiếp cho việc có nên uống kèm nước sắc tía tô giới khi đang dùng thuốc tây hay không là: Không nên tùy tiện kết hợp. Các bằng chứng khoa học cho thấy các hợp chất tự nhiên trong loại cây này có khả năng can thiệp trực tiếp vào men chuyển hóa thuốc tại gan, làm thay đổi nồng độ thuốc tây trong máu và dẫn tới nguy cơ ngộ độc hoặc mất tác dụng điều trị.

Bản chất các hoạt chất trong tía tô giới

Tía tô giới chứa một nguồn hợp chất chuyển hóa thứ cấp rất phong phú và phức tạp. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã xác định cây tía tô giới chứa nhiều nhóm hóa thực vật quan trọng bao gồm tannin, alkaloid, flavonoid, saponin, phenol, terpenoid và sterol [2].

Các hợp chất như tannin và alkaloid khi đi vào đường tiêu hóa thường có xu hướng tạo phức hoặc làm thay đổi môi trường sinh học. Đáng chú ý, các phân tử polyphenol và các thành phần hóa học khác trong cây khi hấp thu vào cơ thể còn tiếp tục can thiệp sâu vào các hệ thống sinh hóa nội sinh [1, 2].

Chính sự đa dạng của các hoạt chất này khiến nước sắc tía tô giới không đơn thuần là một loại nước giải khát lành tính, mà mang dược tính thực thụ tác động lên nhiều cơ quan, đặc biệt là hệ thống chuyển hóa tại gan [1].

Nguy cơ tương tác thuốc từ góc nhìn dược lý

Để hiểu vì sao không nên dùng chung thảo mộc với thuốc tây, cần nắm rõ cơ chế xử lý thuốc của cơ thể. Hệ thống enzyme Cytochrome P450 (CYP450) tại gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển hóa sinh học của phần lớn các loại thuốc tân dược cũng như các chất nội sinh [3]. Khi dùng đồng thời một loại thảo dược với thuốc kê đơn, các hoạt chất trong cây có thể ức chế hoặc làm tăng hoạt tính của các enzyme này, dẫn tới tương tác thuốc - thảo dược không mong muốn [3].

Nếu một loại thảo mộc ức chế enzyme gan chịu trách nhiệm đào thải một loại thuốc, thuốc đó sẽ bị chậm phân hủy. Hệ quả là nồng độ thuốc tự do trong huyết tương tích tụ tăng vọt quá ngưỡng an toàn, dễ gây độc tính nghiêm trọng, nhất là với các thuốc có phạm vi điều trị hẹp [3].

Ngược lại, các tương tác này cũng có thể làm giảm hiệu lực của thuốc khiến quá trình điều trị thất bại [4]. Mức độ tương tác dựa trên lâm sàng có thể dao động từ nhẹ (gây tác dụng phụ không nghiêm trọng như buồn ngủ), trung bình (ảnh hưởng đến hiệu lực thuốc) đến nghiêm trọng (đe dọa tính mạng cấp tính) [4].

Nghiên cứu thực nghiệm: Tía tô giới ức chế mạnh men gan

Khả năng gây tương tác thuốc của tía tô giới đã được chứng minh rõ ràng trong các thử nghiệm dược lý chuyên sâu. Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã tiến hành đánh giá chi tiết ảnh hưởng của dịch chiết tía tô giới (Hyptis suaveolens) lên hoạt tính của ba enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng nhất ở người là CYP1A2, CYP2D6 và CYP3A4 [1].

Các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp ức chế enzyme CYP450 tái tổ hợp và sàng lọc huỳnh quang trên từng đồng dạng men đơn lẻ để xác định đặc tính ức chế thuận nghịch cũng như ức chế phụ thuộc thời gian (TDI) [1]. Bằng kỹ thuật UPLC-MS kết hợp đầu dò PDA, nghiên cứu cũng phân lập và nhận diện các hợp chất polyphenolic trong dịch chiết thô của tía tô giới [1].

Kết quả cho thấy dịch chiết tía tô giới có khả năng ức chế đáng kể cả ba loại enzyme, trong đó tiềm năng ức chế khác nhau giữa các men [1]. Dịch chiết tía tô giới ức chế enzyme CYP2D6 mạnh nhất với giá trị nồng độ ức chế chỉ 1,39 ± 0,01 µg/mL; tiếp theo là enzyme CYP3A4 với 2,36 ± 0,57 µg/mL; và ít ức chế nhất trên CYP1A2 với 3,68 ± 0,10 µg/mL [1].

Đặc biệt hơn, dịch chiết thô của tía tô giới còn biểu hiện kiểu ức chế phụ thuộc thời gian (TDI) đối với toàn bộ các enzyme CYP được thử nghiệm [1]. Ức chế phụ thuộc thời gian thường gắn liền với việc các hoạt chất liên kết và làm vô hiệu hóa men gan kéo dài, tạo ra nguy cơ tương tác thuốc trên lâm sàng rất khó lường [1, 3]. Điều này cho thấy tiềm năng tương tác thuốc - thảo mộc của tía tô giới là có cơ sở khoa học xác thực [1].

Nguy cơ đặc biệt đối với các nhóm thuốc tây chuyển hóa qua CYP3A4 và CYP2D6

Các enzyme mà tía tô giới ức chế mạnh lại chính là những con đường chuyển hóa huyết mạch của rất nhiều loại thuốc tân dược thiết yếu hiện nay [1, 6].

Chẳng hạn, CYP3A4 là con đường chuyển hóa chính của nhiều loại thuốc ung thư và thuốc tim mạch [4, 6]. Các tương tác dược động học qua CYP3A4 có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng, đặc biệt đối với các thuốc có giới hạn an toàn hẹp như digoxin, thuốc chống đông máu warfarin hay thuốc chống thải ghép cyclosporine A [3].

Trong khi đó, men CYP2D6 lại đảm nhận việc chuyển hóa một lượng lớn các loại thuốc điều trị bệnh tâm thần kinh và tim mạch [4]. Khi người bệnh uống nước sắc tía tô giới cùng thời điểm dùng các thuốc này, việc enzyme CYP2D6 và CYP3A4 bị phong tỏa sẽ khiến thuốc không được chuyển hóa bình thường [1], làm tăng vọt nguy cơ ngộ độc thuốc trong máu.

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ là cây cỏ thiên nhiên thì lành tính"

Rất nhiều người bệnh mang tâm lý chủ quan, cho rằng nước lá, nước sắc từ cây cỏ thu hái tự nhiên hoàn toàn vô hại và không thể gây độc như thuốc hóa dược tổng hợp [5]. Đây là nhận thức hoàn toàn sai lầm.

Thực tế, các loại thảo dược đều chứa vô số hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh như alkaloid, tannin, saponin và phenol [2]. Trong lịch sử cũng như y học hiện đại, những thực vật mà hoạt chất của chúng hoạt động như chất ức chế enzyme cytochrome P450 đều là các tác nhân hàng đầu gây ra các tương tác thuốc - thảo dược nghiêm trọng trên lâm sàng [6].

Ngoài ra, việc dùng cây tươi tự sắc tại nhà khiến người dùng không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất đưa vào cơ thể. Việc uống thay nước lọc cả ngày càng làm tăng nguy cơ nồng độ các chất ức chế men gan đạt tới ngưỡng gây tương tác nguy hiểm với thuốc điều trị [1].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Dựa trên các bằng chứng về dược lý và con đường chuyển hóa, những nhóm đối tượng sau đây tuyệt đối không nên dùng nước sắc tía tô giới khi chưa có chỉ định y khoa:

  • Người đang dùng thuốc điều trị có khoảng trị liệu hẹp: Các bệnh nhân đang sử dụng thuốc chống đông máu (warfarin), thuốc trợ tim (digoxin) hay thuốc ức chế miễn dịch (cyclosporine A) phải đối mặt với nguy cơ biến chứng rất cao nếu nồng độ thuốc bị dao động do men CYP3A4 bị ức chế [3].
  • Bệnh nhân điều trị bệnh lý tâm thần hoặc tim mạch: Các thuốc hướng thần phần lớn được chuyển hóa qua gan và có thể dẫn đến các tương tác nghiêm trọng đe dọa tính mạng nếu enzyme chuyển hóa bị kìm hãm [4].
  • Bệnh nhân ung thư đang hóa trị: Nhiều thuốc chống ung thư chuyển hóa qua các isoform CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2 nên rất nhạy cảm với các loại thảo dược gây ức chế enzym [7].
  • Người cao tuổi, người có bệnh nền mạn tính: Nhóm đối tượng này thường phải dùng nhiều loại thuốc kê đơn đồng thời và chức năng gan thận đã suy giảm, khiến khả năng dung nạp tương tác thuốc kém hơn rất nhiều.

Hướng dẫn sử dụng và khuyến cáo an toàn

Nếu bạn có nhu cầu sử dụng thảo dược để hỗ trợ sức khỏe khi đang điều trị bệnh, cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn sau:

  • Tách biệt thời điểm sử dụng: Tuyệt đối không dùng nước sắc tía tô giới để uống thuốc tây. Kể cả khi muốn dùng riêng biệt, việc tía tô giới gây ức chế phụ thuộc thời gian (TDI) lên các enzyme gan đồng nghĩa với việc men gan có thể bị ức chế kéo dài chứ không chỉ mất tác dụng ngay sau vài giờ [1]. Do đó, tốt nhất là ngừng hẳn nước sắc thảo mộc này trong các đợt điều trị thuốc tây cấp tính.
  • Không tự ý tăng liều lượng hay uống thay nước lọc: Không nên đun nước lá quá đặc hoặc uống liên tục nhiều ngày mà không có sự theo dõi y tế.
  • Minh bạch với bác sĩ điều trị: Khi đi khám bệnh hoặc được kê đơn, người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ và dược sĩ biết tất cả các loại thảo dược, nước sắc dân gian hoặc thực phẩm bổ sung mà mình đang sử dụng hàng ngày để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc kịp thời.

Tía tô giới là một vị thuốc dân gian có nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý nhưng cũng chứa các chất có khả năng ức chế mạnh mẽ enzyme chuyển hóa thuốc ở gan [1, 2]. Để bảo vệ sức khỏe và đảm bảo hiệu quả của phác đồ điều trị bằng thuốc tây, người bệnh không nên tự ý kết hợp nước sắc tía tô giới với thuốc tân dược khi chưa tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ.