Nhiều người bệnh đái tháo đường truyền tai nhau mẹo dùng thêm bột quế hoặc viên nang chiết xuất quế mỗi ngày để hạ đường huyết nhanh hơn. Thảo dược tự nhiên thường mang lại cảm giác an tâm vô hại, nhưng việc tùy tiện kết hợp vị thuốc này với thuốc kê đơn lại tiềm ẩn hiểm họa khôn lường.
Câu trả lời ngắn gọn từ giới chuyên môn: Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường, đặc biệt là metformin hay sulfonylurea, không nên tự ý bổ sung quế liều cao hằng ngày nếu chưa tham khảo ý kiến bác sĩ. Hành vi này có thể gây hiệu ứng cộng dồn hoặc tương tác chuyển hóa làm đường huyết tụt xuống mức nguy hiểm.
Cơ chế tác động dược lý tiềm ẩn nguy hiểm
Quế không đơn thuần là một loại gia vị nấu ăn. Khi cô đặc dưới dạng tinh chất, các hoạt chất sinh học trong quế kích thích mạnh mẽ quá trình vận chuyển glucose vào tế bào tương tự như một số loại thuốc tân dược [1]. Khi vào cơ thể cùng lúc với thuốc hạ đường huyết, tác động kép diễn ra khiến lượng đường tự do trong máu cạn kiệt nhanh chóng.
Bên cạnh tác động trực tiếp lên tế bào đích, quế còn can thiệp sâu vào hệ thống enzym gan – nơi chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các loại thuốc tân dược [3, 4]. Các enzym thuộc họ cytochrome P450 bị thay đổi hoạt tính sẽ khiến nồng độ thuốc tiểu đường trong máu tồn lưu lâu hơn hoặc bị biến đổi khó lường, từ đó khuếch đại nguy cơ ngộ độc hoặc tụt đường huyết [3, 4].
Bằng chứng khoa học về tác động của quế và thuốc điều trị
Một thử nghiệm in vitro công bố năm 2023 trên dòng tế bào gan người HepG2 đã so sánh tác động của chiết xuất quế Ceylon dạng nước với metformin [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành ủ tế bào trong các nồng độ khác nhau suốt 24 hoặc 48 giờ để đo lường độ sống của tế bào và khả năng hấp thụ glucose trong môi trường glucose cao [1]. Kết quả phân tích RNA-seq cho thấy chiết xuất quế nồng độ 0,125 mg/mL làm tăng lượng glucose tế bào hấp thụ gấp 1,4 lần, tương đương hiệu quả của 1,5 mg/mL (9,5 mM) metformin, đồng thời tăng biểu hiện gen hấp thu glucose từ 1,3 đến 1,4 lần so với nhóm đối chứng [1].
Năm 2018, một nghiên cứu trên mô hình chuột đái tháo đường type 2 do streptozotocin-nicotinamide và chuột bình thường đã đánh giá tương tác giữa quế và metformin qua hoạt tính enzym gan CYP2D bằng kỹ thuật tưới máu gan cô lập [2]. Chuột được cho uống quế và/hoặc metformin liên tục 14 ngày, sử dụng tramadol hydrochloride làm chất thăm dò để đo tỷ lệ chuyển hóa thành O-desmethyltramadol [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ chuyển hóa ở chuột bình thường là 0,33 ± 0,12 và chuột bệnh là 0,29 ± 0,07, nhưng khi dùng quế, tỷ lệ này sụt giảm rõ rệt xuống còn 0,13 ± 0,05 ở chuột thường và 0,15 ± 0,04 ở chuột bệnh [2]. Nghiên cứu kết luận chiết xuất quế có tác dụng ức chế mạnh enzym CYP2D, cảnh báo nguy cơ tương tác dược động học phức tạp khi dùng chung với thuốc [2].
Năm 2020, một nghiên cứu thực nghiệm khác trên mô hình gan chuột cô lập xem xét hoạt tính của enzym CYP2C19 khi kết hợp metformin và quế [3]. Đái tháo đường làm suy giảm khoảng 50% hoạt tính của enzym này, trong khi việc điều trị metformin trong 2 tuần giúp tăng hoạt tính enzym lên gấp 4 lần so với nhóm chuột bệnh không điều trị và gấp đôi so với nhóm đối chứng khỏe mạnh [3]. Các tác giả nhấn mạnh rằng các loại thảo dược bổ sung như quế không phải qua quy trình đánh giá ức chế hay cảm ứng men gan trước khi ra thị trường, do đó việc tự ý dùng chung quế với metformin dễ dẫn tới tương tác thuốc bất ngờ do thay đổi chuyển hóa thuốc [3].
Song song đó, một nghiên cứu dịch tễ năm 2020 trên dữ liệu bảo hiểm Medicaid/Medicare của Mỹ từ 1999 đến 2011 cũng chỉ ra nguy cơ tụt đường huyết nghiêm trọng khi các thuốc điều trị phối hợp với nhau làm thay đổi chuyển hóa [4]. Cụ thể, việc phối hợp warfarin kéo dài trên 120 ngày làm tăng nguy cơ hạ đường huyết trầm trọng ở nhóm dùng metformin lên tỷ số tỷ lệ RR 2,26 (khoảng tin cậy 95%: 1,67 - 3,05), glipizide lên RR 1,72 (1,29 - 2,29), và glyburide lên RR 1,57 (1,15 - 2,15) [4].
Nguy cơ tiềm tàng: Khi đường huyết tụt dốc không phanh
Tương tác thuốc trong điều trị đái tháo đường là thực tế rất phổ biến. Một nghiên cứu mô tả cắt ngang năm 2021 tại một trung tâm y tế tuyến ba ghi nhận có tới 44,1% bệnh nhân tiểu đường có bệnh nền gặp phải tương tác giữa thuốc hạ đường huyết và các nhóm thuốc khác [5]. Đa phần các tương tác thuốc phát hiện trong nghiên cứu (37,8%) đòi hỏi phải theo dõi chặt chẽ để kịp thời chỉnh liều nhằm tránh biến cố có hại [5].
Tình trạng tụt đường huyết quá mức do hiệu ứng cộng gộp cực kỳ nguy hiểm. Một nghiên cứu thuần tập hồi cứu năm 2019 theo dõi người lớn dùng đơn trị liệu thuốc tiểu đường trong 180 ngày cho thấy tỷ lệ hạ đường huyết nghiêm trọng tăng dần theo liều lượng hàng ngày của từng loại thuốc [6]. Nguy cơ cao nhất nằm ở nhóm sulfonylurea với tỷ số nguy hại hiệu chỉnh so với metformin là 3,95 ở glyburide; 3,28 ở glimepiride; 2,57 ở glipizide; và 2,03 ở repaglinide [6]. Dù metformin có nguy cơ đơn lẻ thấp nhất trong bảng xếp hạng [6], nhưng khi kết hợp với hoạt chất có tác động hạ đường huyết mạnh như quế, phản ứng cộng hưởng vẫn có thể kéo tụt chỉ số glucose máu ngoài tầm kiểm soát [1].
Triệu chứng hạ đường huyết thường bắt đầu bằng cồn cào, run tay chân, vã mồ hôi hột, tim đập nhanh và chóng mặt. Nếu không bù đường kịp thời, người bệnh có thể rơi vào lú lẫn, co giật, hôn mê sâu và tổn thương não vĩnh viễn.
Hiểu lầm phổ biến về việc dùng quế trị tiểu đường
Rất nhiều người bệnh tin rằng thảo dược từ thiên nhiên thì không có tác dụng phụ. Đây là quan niệm sai lầm lớn. Việc chiết xuất quế có hoạt lực tương đương một phần liều lượng thuốc tây cho thấy nó chứa các chất hóa học có hoạt tính sinh học rất mạnh [1].
Nhiều người còn lầm tưởng rằng có thể tự ý bỏ bớt liều metformin hoặc sulfonylurea để thay thế hoàn toàn bằng viên tinh chất quế. Trên thực tế, thảo dược không trải qua các thử nghiệm lâm sàng ngặt nghèo về kiểm soát liều lượng và độ tinh khiết trước khi lưu hành [3]. Sự trồi sụt thất thường về nồng độ hoạt chất trong các chế phẩm thảo dược trôi nổi sẽ phá vỡ phác đồ kiểm soát glucose ổn định mà thuốc tây mang lại.
Thêm vào đó, việc kết hợp điều trị đái tháo đường luôn cần sự tính toán thận trọng. Dù phân tích gộp năm 2022 trên 14 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 5.326 bệnh nhân cho thấy việc phối hợp metformin với một thuốc có nguy cơ hạ đường huyết thấp giúp giảm chỉ số HbA1c trung bình 0,48% và giảm đường huyết đói 0,92 mmol/L mà không làm tăng nguy cơ tụt đường huyết [7], sự kết hợp này phải dựa trên các thuốc tân dược đã được kiểm chứng an toàn lâm sàng chứ không phải tùy tiện phối hợp với các chiết xuất thảo dược chưa rõ tương tác men gan [3].
Những ai cần tuyệt đối thận trọng?
Người đang dùng nhóm thuốc sulfonylurea như glyburide, glimepiride, glipizide hoặc repaglinide phải đặc biệt cảnh giác [6]. Nhóm thuốc này vốn có nguy cơ hạ đường huyết nghiêm trọng nội tại cao nhất trong các nhóm thuốc uống trị tiểu đường [6], do đó bất kỳ yếu tố cộng dồn nào từ quế cũng có thể kích hoạt cơn tụt đường huyết cấp tính [1].
Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền kèm theo cũng là đối tượng nguy cơ cao [5]. Các tổn thương gan làm suy giảm hoạt tính enzym chuyển hóa cytochrom P450, khiến cơ thể mất khả năng đào thải thuốc bình thường [3, 4]. Việc bổ sung thêm các hoạt chất gây ức chế men gan từ quế sẽ trực tiếp đẩy nồng độ thuốc tự do trong máu lên mức gây độc [3, 4].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống
Người bệnh đái tháo đường hoàn toàn không cần phải kiêng quế tuyệt đối trong bữa ăn thường ngày. Việc dùng một lượng nhỏ bột quế tự nhiên như một gia vị tạo hương trong nấu nướng, rắc một chút lên ly trà hay bát cháo yến mạch là an toàn và không gây biến động dược động học đáng kể.
Tuy nhiên, người bệnh cần tuyệt đối tránh xa các dạng viên nang chiết xuất quế, cồn thuốc, trà quế đặc hoặc tinh dầu quế liều cao. Nếu muốn sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào chứa tinh chất quế, bệnh nhân phải mang theo sản phẩm đến hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết đang trực tiếp theo dõi để đánh giá mức độ tương tác và điều chỉnh phác đồ nếu cần [5].
Trong quá trình điều trị, việc tự theo dõi chỉ số đường huyết tại nhà bằng máy đo cá nhân là bắt buộc. Khi thấy các dấu hiệu bất thường như chóng mặt, hoa mắt, vã mồ hôi lạnh, cần đo đường huyết ngay và uống một cốc nước đường hoặc ăn nhẹ, sau đó đến cơ sở y tế gần nhất.
Quế là một loại gia vị thơm ngon và giàu tiềm năng sinh học, nhưng không phải là thần dược thay thế thuốc chữa bệnh. Việc tự ý phối hợp bừa bãi các chiết xuất tự nhiên với thuốc điều trị tiểu đường dễ dẫn tới các biến cố hạ đường huyết nguy hiểm tính mạng. Người bệnh cần lắng nghe hướng dẫn của bác sĩ, duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh và dùng thuốc đúng chỉ định để bảo vệ sức khỏe toàn diện.
