Nhiều người mắc đái tháo đường type 2 thường truyền tai nhau cách dùng bột quế pha nước uống hằng ngày để ổn định đường huyết, thậm chí kỳ vọng thay thế thuốc tây. Quế, đặc biệt là quế Ceylon (Cinnamomum verum hay Cinnamomum zeylanicum), từ lâu đã là loại gia vị quen thuộc và được xem như vị thuốc dân gian phổ biến. Tuy nhiên, liệu loại thảo dược này có thực sự tạo ra đột phá trong việc kiểm soát bệnh hay không?
Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là: Quế có thể hỗ trợ hạ nhẹ mức đường huyết đói và chỉ số HbA1c ở một số nhóm bệnh nhân, nhưng tác dụng này rất khiêm tốn [1], [2]. Quế hoàn toàn không có khả năng thay thế phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn gồm thuốc hạ đường huyết, chế độ ăn kiểm soát và tập luyện thể chất [2].
Cơ chế tác động hỗ trợ đường huyết của quế
Trong y học cổ truyền, quế được ứng dụng nhiều thế kỷ qua nhằm hỗ trợ các rối loạn chuyển hóa đường [3]. Ở góc độ sinh học hiện đại, các hợp chất trong quế được ghi nhận có đặc tính chống tăng đường huyết và hỗ trợ giảm lượng glucose trong máu sau các bữa ăn [3].
Một số thử nghiệm ghi nhận việc sử dụng quế giúp cải thiện phản ứng nồng độ glucose thông qua xét nghiệm dung nạp đường huyết đường uống [3]. Ngoài ra, một vài nghiên cứu cho thấy nồng độ insulin huyết thanh có sự suy giảm sau giai đoạn dùng quế [1]. Dù vậy, những biến chuyển này diễn ra ở mức độ hỗ trợ sinh hóa nhẹ chứ không tác động mạnh mẽ như các nhóm thuốc đặc trị kiểm soát đường huyết.
Các nghiên cứu tổng quan nói gì về hiệu quả hạ đường huyết?
Một báo cáo tổng quan y khoa công bố năm 2018 đã phân tích các thử nghiệm trên người được thực hiện từ năm 2003 đến 2018 [1]. Kết quả tổng hợp chỉ ra rằng ở các bệnh nhân đái tháo đường type 2, can thiệp bằng quế dạng bột với liều 1 đến 6 g mỗi ngày trong thời gian từ 6 đến 17 tuần có thể làm giảm đường huyết đói từ 12,9 đến 52,2 mg/dL [1]. Chỉ số HbA1c cũng ghi nhận mức giảm dao động từ 0,27% đến 0,83% [1]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh rằng mức độ hạ lipid máu của quế vẫn còn nhiều tranh cãi và bằng chứng về giảm khối lượng mỡ hay tăng chất chống oxy hóa huyết thanh còn dựa trên các phương pháp đo lường chưa thật chuẩn xác [1].
Một tổng quan khác xuất bản năm 2017 đã rà soát 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 694 người trưởng thành mắc đái tháo đường type 2 [2]. Thời gian can thiệp kéo dài từ 4 đến 16 tuần, sử dụng liều quế từ 120 đến 6000 mg/ngày [2]. Trong 11 nghiên cứu này, có 10 nghiên cứu bệnh nhân vẫn tiếp tục dùng thuốc hạ đường huyết chuẩn [2].
Kết quả cho thấy toàn bộ 11 nghiên cứu đều ghi nhận sự sụt giảm đường huyết lúc đói ở các mức độ khác nhau, đồng thời chỉ số HbA1c có giảm nhẹ so với nhóm dùng giả dược [2]. Tuy nhiên, chỉ có 4 trong số 11 nghiên cứu đạt được mục tiêu kiểm soát đường huyết theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) với đường huyết đói dưới 7,2 mmol/L (hoặc 130 mg/dL) và HbA1c dưới 7,0% [2].
Trước đó, một đánh giá có hệ thống năm 2009 phân tích các thử nghiệm từ năm 2003 đến 2008 trên 311 người (gồm 5 nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường type 2 và 3 nghiên cứu trên người không mắc đái tháo đường) [3]. Hai nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường ghi nhận đường huyết đói giảm có ý nghĩa thống kê lần lượt là 18-29% và 10,3% [3]. Một thử nghiệm trên người không mắc bệnh cũng ghi nhận mức giảm 8,4% so với giả dược [3]. Dù vậy, có tới 3 nghiên cứu trên bệnh nhân đái tháo đường khác trong đợt rà soát này không tìm thấy bất kỳ thay đổi có ý nghĩa nào [3].
Kết quả trái ngược từ các thử nghiệm lâm sàng thực tế
Hiệu quả của quế không phải lúc nào cũng nhất quán trên mọi nghiên cứu. Một phân tích gộp công bố năm 2011 trên 9 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng với 487 người bệnh cho thấy, trong khi một số loại thảo mộc khác như khoai lang (Ipomoea batatas), kế sữa (Silybum marianum) và cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum) giúp cải thiện đường huyết thì quế giống Cinnamomum cassia lại không mang lại hiệu quả cải thiện kiểm soát đường huyết có ý nghĩa thống kê [4].
Năm 2012, một thử nghiệm lâm sàng mù đôi, ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 8 tuần trên 44 bệnh nhân đái tháo đường type 2 (37 người hoàn thành) cho thấy việc bổ sung 3 g quế mỗi ngày mang lại kết quả đa chiều [5]. Ở nhóm dùng quế, các chỉ số đường huyết đói, HbA1c, triglyceride, cân nặng, BMI và khối mỡ cơ thể đều giảm so với thời điểm ban đầu [5]. Tuy nhiên, khi so sánh đối đầu trực tiếp giữa nhóm can thiệp và nhóm dùng giả dược ở thời điểm kết thúc nghiên cứu, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về các chỉ số đường huyết, mỡ máu hay nhân trắc học [5].
Nghiên cứu lâm sàng mù ba xuất bản năm 2025 tại Brazil được thực hiện trên 140 người mắc đái tháo đường type 2 (chủ yếu là phụ nữ chiếm 69,2%, độ tuổi trung bình 61) sử dụng 3 g quế Cinnamomum verum mỗi ngày trong 90 ngày [6]. Kết quả cho thấy các chỉ số nhân trắc học có giảm như cân nặng giảm 0,8 kg, chỉ số khối cơ thể BMI giảm 0,36 kg/m2, vòng eo giảm 3,97 cm, nhưng toàn bộ các mức giảm này đều không đạt ý nghĩa thống kê (p > 0,05) [6]. Nghiên cứu này bắt nguồn từ đề cương thử nghiệm năm 2020 trên bệnh nhân có HbA1c > 6,5% đang dùng thuốc điều trị [7].
Bằng chứng còn nhiều giới hạn
Tổng hợp các tài liệu y khoa cho thấy bằng chứng về quế còn nhiều hạn chế rõ rệt:
Thứ nhất, tính không đồng nhất giữa các thử nghiệm là rất lớn [2]. Các nghiên cứu khác nhau về liều dùng (từ 120 mg đến 6000 mg mỗi ngày), thời gian can thiệp ngắn (chủ yếu kéo dài từ vài tuần đến 3-4 tháng), và số lượng người tham gia trong từng thử nghiệm còn khiêm tốn [1], [2], [5].
Thứ hai, chủng loại quế can thiệp không thống nhất giữa các đề tài nghiên cứu [1], [2]. Đa phần các thử nghiệm sử dụng Cinnamomum cassia (quế đơn thông thường), số ít dùng Cinnamomum verum (quế Ceylon), hoặc thậm chí một số nghiên cứu không nêu rõ loài quế nào được sử dụng [1], [2]. Điều này khiến việc đưa ra một khuyến nghị chung gặp khó khăn.
Thứ ba, hầu hết các tác động hạ đường huyết của quế chỉ được ghi nhận khi bệnh nhân vẫn đang duy trì phác đồ thuốc hạ đường huyết chuẩn của bác sĩ [2]. Do đó, quế không được xem là giải pháp trị bệnh độc lập.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng quế hạ đường huyết
Nhiều người nhầm tưởng uống nước quế có thể giúp bỏ thuốc tây hoặc quế có thể "chữa khỏi" bệnh đái tháo đường. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Đái tháo đường type 2 là bệnh lý mạn tính đòi hỏi sự theo dõi liên tục. Các đánh giá đều khẳng định rằng quế chỉ mang tính chất bổ trợ khiêm tốn chứ không thể đưa đa số bệnh nhân đạt về mục tiêu điều trị an toàn [2].
Một hiểu lầm khác là quế giúp giảm béo, giảm mỡ bụng nhanh chóng. Dù có những kỳ vọng ban đầu, thử nghiệm lâm sàng đối chứng mù ba cho thấy 3 g quế mỗi ngày trong 3 tháng không tạo ra sự suy giảm cân nặng hay vòng bụng có ý nghĩa thống kê so với giả dược [6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng quế?
Bệnh nhân đái tháo đường type 2 đang sử dụng thuốc điều trị cần đặc biệt cẩn trọng. Do quế có thể tạo thêm tác dụng hạ đường huyết, việc tự ý dùng liều lượng lớn bổ sung dạng viên hoặc uống bột quế đậm đặc có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
Những người có bệnh lý nền về gan, thận hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi sử dụng quế như một chất bổ sung dinh dưỡng thường xuyên. Bệnh nhân không được tự ý bỏ liều thuốc kê đơn, không tự điều chỉnh liều lượng thuốc tây khi chưa có chỉ định y khoa [2].
Áp dụng quế an toàn trong thực đơn hằng ngày
Nếu muốn sử dụng quế trong chế độ dinh dưỡng, người bệnh nên tiếp cận một cách chừng mực và hợp lý:
- Liều lượng tham khảo: Trong các thử nghiệm lâm sàng, liều dùng phổ biến dao động từ 1 g đến 3 g bột quế mỗi ngày (tương đương khoảng nửa thìa cà phê bột quế) [1], [6], [5]. Tránh lạm dụng với liều lượng quá cao (trên 6 g/ngày) [1], [2].
- Cách chế biến: Rắc một lượng nhỏ bột quế vào cháo yến mạch, sữa chua không đường hoặc pha cùng nước ấm/trà ấm sau bữa ăn sáng hoặc trưa để tạo hương vị thơm ấm tự nhiên mà không cần thêm đường.
- Kết hợp lối sống: Luôn nhớ rằng quế chỉ là một loại gia vị hỗ trợ. Cốt lõi của kiểm soát đường huyết vẫn là tuân thủ dùng thuốc đúng giờ, ăn uống nhiều chất xơ, hạn chế tinh bột hấp thu nhanh và duy trì vận động thể chất thường xuyên.
Tóm lại, quế có tiềm năng sinh học nhất định trong việc hỗ trợ hạ nhẹ đường huyết đói và HbA1c ở người mắc đái tháo đường [1], [2]. Tuy nhiên, tác dụng này chưa đủ mạnh để thay thế các loại thuốc điều trị quy chuẩn [2]. Người bệnh cần duy trì thói quen ăn uống khoa học, tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc của bác sĩ và chỉ nên xem quế như một gia vị bổ trợ an toàn trong đời sống hằng ngày.
