Đậu nành và isoflavone: Khả năng kéo giảm cholesterol máu đến đâu?

Nhiều người có thói quen uống sữa đậu nành hoặc ăn đậu phụ mỗi ngày nhằm thanh lọc cơ thể và cải thiện mỡ máu. Câu hỏi thường gặp là liệu thực phẩm từ đậu nành và hoạt chất isoflavone có thực sự làm hạ chỉ số mỡ xấu hiệu quả như lời đồn?

Dữ liệu khoa học cho thấy đậu nành cùng isoflavone thực sự hỗ trợ giảm cholesterol toàn phần và lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C). Mức giảm trung bình ghi nhận ở mức khiêm tốn, dao động từ 3% đến 6% tùy liều lượng và tình trạng bệnh nền ^[1], ^[2].

Cơ chế tác động lên mỡ máu của đậu nành và isoflavone

Hạt đậu nành tự nhiên chứa nguồn protein thực vật dồi dào đi kèm các phytoestrogen tự nhiên, nổi bật là nhóm isoflavone gồm genistein, daidzein và glycitin ^[1]. Cơ chế đầu tiên xuất phát từ việc thay thế nguồn protein động vật chứa nhiều chất béo bão hòa bằng đạm thực vật nguyên bản ^[2]. Việc này giúp gián tiếp cải thiện chỉ số lipid trong tuần hoàn máu.

Bên cạnh đó, các isoflavonoid tự nhiên thể hiện khả năng ức chế quá trình oxy hóa hạt mỡ LDL ^[1]. Quá trình oxy hóa LDL là mắt xích mấu chốt dẫn đến tổn thương nội mô và hình thành mảng xơ vữa động mạch. Khi dung nạp đạm đậu nành giàu isoflavone, tính nhạy cảm với oxy hóa của các tiểu phần LDL ở người khỏe mạnh suy giảm rõ rệt ^[1].

Nhiều giả thuyết sinh học cũng chỉ ra khả năng chuyển hóa hợp chất daidzein thành equol của hệ vi sinh đường ruột ở từng cá thể giúp cải thiện độ cứng động mạch và huyết áp ^[3]. Tuy nhiên, tác dụng dọn dẹp mỡ máu trực tiếp dường như đến từ cấu trúc tổng thể của đạm đậu nành hơn là một hoạt chất đơn lẻ ^[3], ^[4].

Bằng chứng từ các phân tích gộp về hiệu quả hạ LDL-C

Các nghiên cứu lâm sàng đã phân tích chi tiết mức độ thay đổi của các chỉ số lipid máu khi bổ sung đậu nành ở các nhóm đối tượng khác nhau.

Một phân tích gộp năm 2007 gồm 11 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy isoflavone đậu nành làm giảm cholesterol toàn phần 0,10 mmol/L (3,9 mg/dL hay 1,77%) và giảm LDL-C 0,13 mmol/L (5,0 mg/dL hay 3,58%) ^[5]. Đạm đậu nành bị rút bớt isoflavone vẫn làm giảm LDL-C 0,10 mmol/L (3,9 mg/dL hay 2,77%) ^[5]. Ngược lại, đạm đậu nành giàu isoflavone làm giảm LDL-C tới 0,18 mmol/L (7,0 mg/dL hay 4,98%) đồng thời tăng HDL-C thêm 0,04 mmol/L (1,6 mg/dL hay 3,00%) ^[5].

Phân tích gộp năm 2004 trên 8 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đánh giá riêng tác động của isoflavone độc lập với hàm lượng protein ^[6]. Nghiên cứu so sánh nhóm dùng trung bình 50 g đạm đậu nành phân lập (SPI) chứa lượng isoflavone cao (trung bình 96 mg/ngày) với nhóm dùng cùng lượng đạm nhưng ít isoflavone (trung bình 6 mg/ngày) ^[6]. Kết quả chỉ ra nhóm nạp nhiều isoflavone giảm thêm 0,15 mmol/L LDL-C (95% CI: 0,08 đến 0,23 mmol/L) ^[6]. Mức giảm LDL-C ở người tăng cholesterol máu là 0,18 mmol/L và ở người mỡ máu bình thường là 0,14 mmol/L ^[6].

Phân tích gộp năm 2005 trên 23 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên từ năm 1995 đến 2002 chỉ ra đạm đậu nành còn nguyên isoflavone giúp giảm cholesterol toàn phần 0,22 mmol/L (3,77%), giảm LDL-C 0,21 mmol/L (5,25%), hạ triglycerid 0,10 mmol/L (7,27%) và tăng HDL-C 0,04 mmol/L (3,03%) ^[7]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận mức nạp isoflavone trên 80 mg mỗi ngày mang lại hiệu quả điều hòa lipid rõ rệt hơn ^[7].

Một đánh giá tổng hợp năm 2009 dẫn lại phân tích 41 thử nghiệm ngẫu nhiên từ Reynolds cùng cộng sự với thời gian trung bình 10 tuần, ghi nhận bổ sung đậu nành làm giảm cholesterol toàn phần 5,26 mg/dL, giảm LDL-C 4,25 mg/dL, giảm triglycerid 6,26 mg/dL và tăng nhẹ HDL-C 0,77 mg/dL ^[8].

Phân tích gộp năm 2022 trên phụ nữ mãn kinh cho thấy đạm đậu nành làm giảm nồng độ cholesterol toàn phần (WMD = -0,15 mmol/L) và giảm LDL-C (WMD = -0,15 mmol/L), song song với tăng HDL-C (WMD = 0,05 mmol/L) ^[4]. Một nghiên cứu được trích dẫn của Moradi và cộng sự trong tài liệu này cũng xác nhận mức giảm cholesterol toàn phần là 3,02 mg/dL, giảm LDL-C là 3,27 mg/dL và giảm triglycerid là 5,04 mg/dL ^[4].

Giới hạn của bằng chứng và những kết quả trái chiều

Dù nhiều báo cáo ghi nhận kết quả khả quan, bức tranh lâm sàng không hoàn toàn đồng nhất. Các phân tích gộp tổng kết nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy mức độ giảm LDL-C thực tế chỉ dao động quanh khoảng 3% đến 4% ^[2].

Nghiên cứu của Tokede và cộng sự trên 35 thử nghiệm ngẫu nhiên kết luận việc dùng viên uống bổ sung isoflavone chiết xuất đơn thuần không tạo ra thay đổi trên bộ mỡ máu ^[3]. Thử nghiệm lâm sàng của Sathyapalan và đồng nghiệp dùng 15 g protein đậu nành mỗi ngày kèm hoặc không kèm 66 mg isoflavone trong 6 tháng trên phụ nữ mãn kinh sớm cũng không ghi nhận bất kỳ sự thay đổi nào ở các chỉ số cholesterol toàn phần, LDL, HDL hay triglycerid ^[3].

Tương tự, thử nghiệm đối chứng kéo dài 12 tuần kết hợp tập kháng lực ở nam giới tăng lipid máu không thấy sự khác biệt về LDL-C hay triglycerid giữa nhóm dùng đậu nành chứa 56,2 mg isoflavone dạng aglycone so với nhóm dùng đạm whey ^[8]. Một thử nghiệm khác cho người lớn tăng mỡ máu ăn bánh muffin chứa 12,5 g và 25 g protein từ bột đậu nành tách béo giàu isoflavone cũng không làm hạ LDL-C hay các yếu tố nguy cơ tim mạch ^[2].

Sự sai lệch giữa các công bố có thể bắt nguồn từ phương pháp nghiên cứu. Các nghiên cứu ban đầu thường thực hiện trên bệnh nhân có mức cholesterol máu xuất phát điểm cực kỳ cao (trên 3350 mg/L), vốn là nhóm có phản ứng sụt giảm số đo mạnh nhất ^[3], ^[1]. Các thử nghiệm hiện đại tuyển chọn nhóm đối tượng tăng cholesterol máu vừa phải nên mức độ giảm ghi nhận thực tế khiêm tốn hơn nhiều ^[1].

Hiểu lầm thường gặp về đậu nành và viên uống chiết xuất

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi các viên uống thực phẩm chức năng chứa isoflavone chiết xuất có giá trị tương đương việc ăn đậu nành. Các phân tích tổng hợp chỉ rõ viên nén chứa isoflavone chiết xuất độc lập không đem lại tác dụng giảm cholesterol toàn phần rõ rệt ^[7].

Hiệu quả bảo vệ mạch máu của isoflavone phát huy tốt nhất khi hợp chất này nằm trong cấu trúc tự nhiên của thực phẩm đậu nành toàn phần ^[2]. Việc chiết tách riêng hoạt chất dường như làm mất đi sự tương tác hiệp đồng với các chuỗi peptid và chất xơ trong hạt đậu nành tự nhiên.

Một lầm tưởng khác là ăn đậu nành càng nhiều thì mỡ máu tụt càng sâu. Phân tích gộp năm 2007 khẳng định không có mối tương quan tuyến tính giữa mức giảm LDL-C với lượng protein đậu nành hay liều lượng isoflavone nạp vào ^[5]. Uống quá nhiều sữa đậu nành không làm tăng gấp đôi hiệu quả bảo vệ tim mạch mà chỉ gây dư thừa năng lượng.

Đậu nành không thể thay thế phác đồ thuốc hạ mỡ máu chuyên biệt như statin. Đậu nành chỉ hỗ trợ giảm trung bình khoảng 3% đến 6% LDL-C ^[1], ^[2]. Con số này không đủ để kiểm soát mức độ rối loạn lipid máu nặng.

Nhóm người cần thận trọng khi sử dụng

Dù đậu nành là nguồn thực phẩm an toàn, một số đối tượng cần lưu ý trong thực đơn thường nhật. Người có tiền sử dị ứng với các loại đậu họ Fabaceae cần kiêng tuyệt đối các chế phẩm từ đậu nành.

Phụ nữ sau mãn kinh hoặc người mắc bệnh mạn tính đang điều trị thuốc nội tiết cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các chế phẩm bổ sung isoflavone hàm lượng cao. Viên uống isoflavone nồng độ đậm đặc hoạt động như phytoestrogen và có thể tương tác với các liệu trình điều trị sẵn có ^[1].

Những người mắc bệnh thận mạn giai đoạn tiến triển cần kiểm soát lượng đạm nạp vào cơ thể. Việc tự ý bổ sung quá nhiều bột đạm đậu nành phân lập (chẳng hạn mức 47 g đến 50 g mỗi ngày trong các nghiên cứu lâm sàng) có thể tạo thêm gánh nặng cho chức năng lọc của cầu thận ^[6], ^[3].

Hướng dẫn áp dụng đậu nành vào chế độ ăn thực tế

Các dữ liệu quan sát chỉ ra rằng lượng tiêu thụ đạm đậu nành trên 6 g mỗi ngày đem lại lợi ích giảm biến cố mạch vành và đột quỵ tốt hơn mức nạp dưới 0,5 g mỗi ngày ^[1]. Một tổng quan hệ thống xác nhận mức bổ sung khiêm tốn khoảng 25 g đạm đậu nành mỗi ngày trong bữa ăn có thể tạo ra mức giảm LDL-C khoảng 6% ở người tăng mỡ máu vừa phải ^[1].

Người dùng nên ưu tiên các thực phẩm truyền thống như đậu phụ, sữa đậu nành tươi không đường, đậu nành lông (edamame) hoặc các sản phẩm đậu nành lên men ^[2]. Quá trình lên men truyền thống của các nước châu Á giúp gia tăng sinh khả dụng của các isoflavone tự nhiên như daidzein, genistein và glycitein ^[2].

Thời điểm dùng có thể linh hoạt trong các bữa ăn chính, dùng thay thế trực tiếp cho thịt đỏ hoặc thịt mỡ chế biến sẵn ^[2]. Cách chế biến nên ưu tiên luộc, hấp, nấu canh thay vì chiên rán ngập dầu mỡ để bảo toàn lợi ích chuyển hóa.

Nên duy trì khẩu phần đậu nành đều đặn trên 10 đến 12 tuần để ghi nhận sự cải thiện ở nồng độ HDL-C có lợi ^[7], ^[8]. Đậu nành cần được đặt trong bức tranh tổng thể của chế độ ăn cân bằng, nhiều rau củ và tập luyện thường xuyên.

Lời khuyên cân bằng cho sức khỏe tim mạch

Đậu nành cùng các hợp chất isoflavone tự nhiên mang lại lợi ích hỗ trợ hạ mỡ máu thực chất nhưng ở mức độ vừa phải. Việc thay thế một phần đạm động vật bằng thực phẩm đậu nành toàn phần là thói quen dinh dưỡng lành mạnh giúp giảm nguy cơ tim mạch lâu dài ^[2].

Người dân không nên kỳ vọng đậu nành có thể chữa dứt điểm rối loạn lipid máu hay thay thế chỉ định y khoa. Khi phát hiện chỉ số mỡ máu bất thường, người bệnh cần đi khám chuyên khoa và thảo luận với bác sĩ để có kế hoạch dùng thuốc kết hợp dinh dưỡng an toàn nhất.